Το 1611 αποτελεί σταθμό στην ιστορία των Ιωαννίνων, με το ατυχές κίνημα του επισκόπου Τρίκκης Διονυσίου (Σκυλόσοφος, κατά τους εχθρούς του). Τα αντίποινα των Τούρκων ήταν σκληρά. Οι Γιαννιώτες στερούνται τα προνόμια. Ακολούθησε έξωση των Χριστιανών από το Κάστρο και δεν έμεινε τίποτε από την εντός των τειχών βυζαντινή πόλι. Οι παλαιοί Γιαννιώτες άρχοντες «βολεύτηκαν στη φτωχογειτονιά των βυρσοδεψείων». Πολλοί πήραν τον δρόμο της ξενιτιάς. Σιγά – σιγά άρχισε να κτίζεται η πόλι έξω από το Κάστρο.

* * * 

Το 1670 επισκέπτεται την Ήπειρο ο Τούρκος περιηγητής, οθωμανός, Εβλιά Τσελεμπή, ο οποίος βρίσκει τα Γιάννινα πόλι μεγάλη και σε μεγάλη ακμή. 

Έχουν, γράφει, 4.000 σπίτια (άρα 4.000 Χ 5 = 20.000 κατοίκους). 

Στο Κάστρο τους κατοικούν μόνο μουσουλμάνοι (χωρισμένοι σε 4 συνοικίες) και οι αρχές της πόλεως και του «σαντζοικίοι» (= του νομού). Τα σπίτια τους είναι καλοφτιαγμένα, με ανώγεια κ.λ.π. Αξιοθαύμαστα θεωρεί τα δύο τζαμιά του Κάστρου, το Φετιχέ Τζαμί στην μια ακρόπολι, του Ασλάν πασά στην άλλη.

* * * 

Η πόλι, γράφει ο Τσελεμπή, έχει 37 συνοικίες. Υπάρχουν πολλά χάνια και δημόσιοι λουτρώνες (χαμάμ). Η αγορά έχει 1.900 μαγαζιά, ωραία τα πιο πολλά. Αναφέρει ιδιαίτερα τα ραφεία και τα χρυσοχοεία. Τακτικά, λέει, έρχονται στα Γιάννινα επισκέπτες από τις παράλιες πόλεις του Ιονίου και της Αδριατικής, κυρίως έμποροι μεταξωτών και άλλων εμπορευμάτων. Στο κέντρο της αγοράς υπάρχει ένα πολύ μεγάλο καφενείο, με ζωγραφική διακόσμηση, που χωρούσε «χιλιάδες (!) ανθρώπους».

Εντύπωση του έκανε η μεγάλη έκταση της πόλεως. Περιγράφει επίσης ο Εβλιά την αρχοντική αμφίεση των κατοίκων, Τούρκων και Χριστιανών, ανδρών και γυναικών, από βαρύτιμα υφάσματα και γουναρικά. Τον εντυπωσίασαν «ωραίοι και κομψευόμενοι νέοι» που μιλούν ελληνικά και διακρίνονται για την ευγλωττία τους. Μία φράση του μαρτυρεί την ύπαρξη κοινοτικής οργάνωσης των χριστιανών: Οι Ρωμαίοι, γράφει, έχουν δέκα «κεχαγιάδες» (προεστούς).

Αναφέρει επίσης αρχηγό των συντεχνιών.

* * * 

Έξω από τα Γιάννινα, γράφει ο Εβλιά, στον δρόμο προς την Άρτα, στην συνοικία των τσιγγάνων, υπήρχε ένα πολύ μεγάλο χάνι, σαν φρούριο, λιθόχτιστο, τετράγωνο με τέσσερες εισόδους, προς την (εσωτερική) αυλή του. Εκεί γίνεται κάθε χρόνο μεγάλη εμποροπανήγυρι στην οποία συρρέουν χιλιάδες άνθρωποι, «Ρωμιοί, Άραβες και Πέρσες». Διαρκεί δέκα ημερονύκτια, με πολλές διασκεδάσεις και μεγάλη κυκλοφορία χρήματος.

* * * 

Στα τέλη του 17ου αι. τα Γιάννινα είναι πόλι πολυάνθρωπη και αξιόλογο εμπορικό κέντρο, όπως τα περιγράφουν ξένοι επισκέπτες και είναι γι’ αυτούς μία πόλι «τόσο μεγάλη όσο σχεδόν και η Μασσαλία». Εισαγωγικό, εξαγωγικό και διαμετακομιστικό εμπόριο, διακινεί κάθε λογής εμπορεύματα και προϊόντα.

* * * 

Απόδημοι Γιαννιώτες βρίσκονται από πολύ παλιά εγκατεστημένοι στη Βενετία και σε άλλες ιταλικές πόλεις (Ανκόνα, Λιβόρνο, Νεάπολι κ.λ.α.). Από πολύ παλαιά επίσης ταξιδεύουν και εγκαθίστανται στην Κωνσταντινούπολι και στις παραδουνάβιες χώρες. Από εκεί ανεβαίνουν στη νότια Ρωσία και την Μόσχα. Γύρω στο 1700 ανοίγουν οι δρόμοι, μέσω Σερβίας, προς την Βιέννη και την Βουδαπέστη.

* * * 

Οι Γιαννιώτες της Βενετίας προίκισαν την γενέτειρά τους με τα πρώτα Κληροδοτήματα. Ίδρυσαν σχολεία και μισθοδοτούσαν δασκάλους. Το πρώτο ελληνικής ιδιοκτησίας τυπογραφείο της Βενετίας το ίδρυσε ο Γιαννιώτης Νικόλαος Γλυκύς το 1670. Λειτουργούσε ως το 1854 -δύο σχεδόν αιώνες- και χάρισε στο υπόδουλο Γένος 1.200 περίπου εκδόσεις (περισσότερα από 150.000 αντίτυπα βιβλίων).

Το 1681 ίδρυσε δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο στη Βενετία ο επίσης Γιαννιώτης Νικόλαος Σάρρος. Λειτούργησε περίπου ένα αιώνα (1681-1778) και παρουσίασε πάνω από 200 εκδόσεις.

Το 1775 ίδρυσε τρίτο ελληνικό τυπογραφείο στη Βενετία ο επίσης Γιαννιώτης Θεοδοσίου. Λειτουργούσε ως το 1823 και παρουσίασε 400 περίπου εκδόσεις.

* * * 

Γύρω στους Γιαννιώτες εκδότες της Βενετίας, εργάζονται και κινούνται πολλοί συμπατριώτες και λόγιοι συγγραφείς και άλλοι.

Πολλοί είναι οι Ηπειρώτες έμποροι και επιχειρηματίες της Βενετίας, αλλά και πολλοί είναι οι Γιαννιώτες που σπουδάζουν στα Πανεπιστήμια των διαφόρων πόλεων της Ιταλίας. Από αυτούς προέρχονται εκείνοι που διδάσκουν στα ανώτερα εκπαιδευτήρια της Ηπειρωτικής πρωτεύουσας, οι «ιατροφιλόσοφοι», κ.α..