l Η «ξενία», η υποδοχή δηλαδή ενός ξένου, η περιποίηση, η προστασία του και η ανταλλαγή δώρων ανάμεσα στον «ξενίζοντα»(=τον φιλοξενούντα) και τον «ξενιζόμενον (=φιλοξενούμενο), ήταν βασικό γνώρισμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, θεσμός δικαίου και ευσέβειας. Είχε τεθεί υπό την προστασία του θεού Δία -«πατρός ανδρών τε θεών τε»- στον οποίο είχε αποδοθεί ο χαρακτηρισμός «ξένιος Ζεύς». Είχε ενταχθεί και αυτό το γνώρισμα στα πλαίσια του γενικότερου ανθρωπιστικού πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων, ο οποίος επέβαλλε στους ανθρώπους να βλέπουν στο πρόσωπο ενός άλλου ανθρώπου τον ίδιο τον εαυτό τους και αποτέλεσε έκτοτε τον κεντρικό πυρήνα όλων των πολιτισμών. Σε ορισμένες μάλιστα δύσκολες για τα άτομα περιπτώσεις προσλάμβανε τη μορφή της ικεσίας και καθιστούσε τον ικέτη πρόσωπο ιερό το οποίο απολάμβανε προστασία ακόμα και από τους εχθρούς του.

Χαρακτηριστική -και αρκούντως διδακτική- η περίπτωση του Θεμιστοκλή και του δικού μας βασιλιά των Μολοσσών Άδμητου, την οποία αναφέρει ο Θουκυδίδης στις Ιστορίες του και την παρουσιάζει ως δείγμα ευγένειας και ανωτερότητας των Ηπειρωτών ηγεμόνων των Μολοσσών: Ο Άδμητος είχε ζητήσει κάποτε από τον Θεμιστοκλή να του ικανοποιήσει κάποιο αίτημα, στα πλαίσια των σχέσεων που είχαν δημιουργηθεί ανάμεσα στους ηγεμόνες της Αθήνας και της Ηπείρου. Ο Θεμιστοκλής δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να ικανοποιήσει το αίτημα του Άδμητου.

Διωκόμενος αργότερα από τους Αθηναίους κατέληξε αρχικά στην Κέρκυρα και ζήτησε προστασία «ων αυτών ευεργέτης». Οι Κερκυραίοι όμως ισχυρίστηκαν ότι φοβούνται να ικανοποιήσουν το αίτημά του, διότι θα γίνουν εχθροί με τους Αθηναίους και τους Σπαρτιάτες και έτσι «διακομίζεται υπ’ αυτών εις την Ήπειρον την καταντικρύ και αναγκάζεται παρά Άδμητον τον Μολοσσών βασιλέα όντα αυτόν ου φίλον καταλύσαι».

Ο Άδμητος απουσίαζε, «ο δε Θεμιστοκλής γενόμενος της γυναικός αυτού ικέτης διδάσκεται υπ’ αυτής τον παίδα σφων λαβών καθέζεσθαι επί την εστίαν». Όταν, ύστερα από λίγο γύρισε ο Άδμητος, ο Θεμιστοκλής του δήλωσε ποιος είναι και τον παρακάλεσε να μην τον εκδικηθεί τώρα που κινδυνεύει η ζωή του επειδή κάποτε δεν του ικανοποίησε ένα αίτημα. Βρήκε μάλιστα την ευκαιρία ο Θουκυδίδης να στείλει και το ανάλογο διαφωτιστικό μήνυμα βάζοντας στο στόμα του Θεμιστοκλή τη φράση: «Γενναίον εστί τους ομοίους από του ίσου τιμωρείσθαι». Και αυτό πρέπει να γίνει κυρίως τώρα που κινδυνεύει η ζωή του. Ο Άδμητος ικανοποίησε το αίτημά του και τον φυγάδευσε, σεβόμενος το θεσμό της φιλοξενίας.

Την ίδια σημασία διατήρησε ο θεσμός της «ξενίας» στο Χριστιανισμό, στα πλαίσια της χριστιανικής αγάπης και πέρασε έτσι στο νεότερο ευρωπαϊκό διαφωτισμό με τα νάματα του οποίου διαποτίστηκε ο Ηπειρωτικός Απόδημος Ελληνισμός. Το διαπιστώσαμε αυτό κατά την πρώτη ερευνητική μας εξόρμηση στη Νίζνα της Ουκρανίας, η οποία στα χρόνια του περίφημου Ελληνικού Αδελφάτου -μετέπειτα Γραικικού Μαγιστράτου- ανήκε στην Αυτοκρατορική Ρωσία• εκεί γίναμε ενθουσιωδώς δεκτοί από τους σημερινούς Έλληνες αυτής της πόλης, οι οποίοι ακολουθούσαν τα χνάρια των «αξιοσέβαστων Ελλήνων», που είχαν μετατρέψει τη Νίζνα, με πρωτοπόρους τους Ηπειρώτες, σε περισπούδαστο εμπορικό και πνευματικό κέντρο, κινούμενοι στα πλαίσια της αλληλεγγύης και της αδελφοσύνης.

Το διαπιστώσαμε επίσης κατά την πρόσφατη ερευνητική μας προσπάθεια που είχε ως στόχο τον Ελληνισμό της Ανατολής• βρεθήκαμε, κάτω από ειδικές συνθήκες στην Κωνσταντινούπολη μπροστά σε μια απρόσμενη φιλόξενη συμπεριφορά από τους υπεύθυνους τριών Ηπειρωτικών Ιδρυμάτων της Πόλης, του ιερέα της Ελληνικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος και των διευθυντών των Ζαππείων Εκπαιδευτηρίων και του Ζωγράφειου Λυκείου. Στην αίθουσα συναντήσεων και εστιατορίου της Εκκλησίας προηγήθηκαν οι καθιερωμένες ενημερώσεις, οι ανταλλαγές δώρων ανάμεσα σε φιλοξενούντες και φιλοξενούμενους και, προς μεγάλη μας έκπληξη, ακολούθησε προς τιμήν των φιλοξενούμενων Ηπειρωτών εκδρομέων επίσημο γεύμα στο εστιατόριο της Εκκλησίας, το οποίο λειτουργεί σε καθημερινή βάση για τους έχοντες ανάγκη και συντηρείται από προσφορές των ομογενών. Η φιλοξενία ολοκληρώθηκε στην είσοδο του Ζωγραφείου Λυκείου, όπου ο διευθυντής του μας υποδέχθηκε με εγκαρδιότητα προσφέροντας και τα ανάλογα τουρκικά γλυκίσματα.

Την ίδια φιλοξενική διάθεση είχαμε δεχθεί την πρώτη μέρα της εξόρμησής μας και στη Σηλυβρία από το Μητροπολίτη Κύριο Μάξιμο στο Επισκοπείο της πόλης, μετά την κατατοπιστική ξενάγηση που μας έδωσε τη δυνατότητα να καταλάβουμε τι σήμαιναν για τον Ελληνισμό κάποτε αυτές οι πόλεις και πως οι λιγοστοί άνθρωποι που μένουν εκεί, κάτω από δύσκολες συνθήκες, διατηρούν άθικτες τις πατροπαράδοτες ελληνικές αρετές ανάμεσα στις οποίες και η φιλοξενία.