Συμπληρώνονται φέτος 35 χρόνια από τον θάνατο του Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα. Μικρό αφιέρωμα στη μνήμη του αποτελεί το παρόν άρθρο.

Ο Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας παράλληλα με τα υψηλά και υπεύθυνα υπουργικά του καθήκοντα καλλιέργησε και τα γράμματα με αποτέλεσμα να αναγνωρισθεί ως ένας καταξιωμένος πνευματικός άνθρωπος που αντιπροσωπεύει ένα πλούσιο σε ποιότητα και ποσότητα πνευματικό έργο, ένα έργο πρότυπο ήθους και ύφους για το οποίο ο Γάλλος ακαδημαϊκός Ντρυόν είπε πως είναι προορισμένο να καταστεί κλασικό.

Πολύπτυχη και πολυδιάστατη η πνευματική παραγωγή του Ευαγγέλου Αβέρωφ καλύπτει όλα τα είδη του γραπτού λόγου: ιστορία, μυθιστόρημα, διήγημα, θέατρο, αλληγορία. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του έχει μεταφραστεί στα γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά και ρουμάνικα και γενικά έχει αναγνωριστεί ως μια αξιόλογη προσφορά στο χώρο των γραμμάτων. Σε όλα τα έργα του βλέπει κανείς ένα αρμονικό συνταίριασμα ρεαλισμού, φαντασίας, ιστορίας και μεταφυσικής. Κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα των κειμένων του είναι η εκφραστική λιτότητα και σαφήνεια, η αφηγηματική άνεση και κατά το Βάσο Βαρίκα «η διαύγεια του ύφους, η ενάργεια των περιγραφών, η αίσθηση του φυσικού τοπίου, η μυθοπλαστική του φαντασία, η ικανότητα δηλαδή να οργανώνει έναν κόσμο, που η ποικιλία και η «λογική» συγκρότησή του εξάπτουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη να παρακολουθήσει βήμα προς βήμα τις ανελίξεις που πραγματοποιούνται στα πλαίσιά του».

Ο Ευάγγελος Αβέρωφ διάβαζε πολύ ποίηση και λογοτεχνία. Ήταν «παλαμικός» και «καβαφικός». Πίστευε για τους δύο ότι είναι ποιητές που βγαίνουν μια φορά στον αιώνα. Από τους Έλληνες πεζογράφους ξεχώριζε το Ροϊδη και τον Παπαδιαμάντη. Και από τους ξένους θαύμαζε τον Ντοστογιέφσκι και τον Τολστόι. Ο ίδιος θεωρούσε ως καλύτερα έργα του τα δύο πιο ιδιόμορφα: «Το Μοναστήρι του άη Νικόλα» και τα «Περιστέρια».

Το συγγραφικό έργο του Ευαγγέλου Αβέρωφ μπορούμε να το διακρίνουμε σε τρεις μεγάλες ενότητες: Στο καθαρά επιστημονικό, το ιστορικό και το λογοτεχνικό. Ως υποδιαιρέσεις του λογοτεχνικού θα θεωρήσουμε το μυθιστόρημα, το διήγημα, το θέατρο και την αλληγορία.

Στην πρώτη ενότητα, την επιστημονική, θα μπορούσαμε να εντάξουμε τα έργα του:

Η βαλκανική τελωνειακή ένωσις. Γραμμένο στα γαλλικά, εκδόθηκε στο Παρίσι το 1933. Το βιβλίο αυτό, που προλογίζει ο άλλοτε πρωθυπουργός της Γαλλίας Εδουάρδος Ερριώ, πήρε το πρώτο βραβείο του ινστιτούτου Κάρνεγκ στο διεθνή διαγωνισμό της βαλκανικής διασκέψεως του Βουκουρεστίου.

Συμβολή εις την έρευναν του πληθυσμιακού προβλήματος της Ελλάδος, είναι ένα άλλο του βιβλίο. Η αξιολογότατη αυτή επιστημονική μελέτη, που αποτελείται από 446 σελίδες και εκδόθηκε στην Αθήνα το 1939, βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Μια δεύτερη ενότητα αποτελούν τα ιστορικά του έργα. Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του ιστορικού Ευαγγέλου Αβέρωφ, αν και πολιτικού, είναι η ιστορική αμεροληψία. Διαβάζοντας κανείς τα ιστορικά του έργα, χαίρεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες το μεγάλο και σπάνιο προσόν της ιστορικής απάθειας, όπου το υποκειμενικό συναισθηματικό στοιχείο δεν υπεισέρχεται στην αντικειμενική εξιστόρηση των γεγονότων. Ο συγγραφέας εμφανίζεται άριστος γνώστης των ιστορικών πηγών, αντικειμενικός στις κρίσεις προσώπων και πραγμάτων, καταπληκτικός στην τεκμηρίωση των ιστορικών στοιχείων που χρησιμοποιεί. Ιστορικά του έργα είναι: 

Ελευθερία ή θάνατος. Το έργο αυτό, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1945, αναφέρεται στο χρονικό μια μυστικής οργανώσεως στη γερμανοκρατούμενη Ιταλία. 

Η πολιτική πλευρά του κουτσοβλαχικού ζητήματος. Πρόκειται για ένα θαυμάσιο και επιστημονικά τεκμηριωμένο έργο, που αποκτά εκ νέου επικαιρότητα λόγω της αναμοχλεύσεως των μειονοτικών θεμάτων. ‘Όπως παρατηρεί ο γνωστός βαλκανιολόγος Αχιλλεύς Λαζάρου «στο έργο αυτό ο Ευάγγελος Αβέρωφ προβαίνει σε σύντομη εθνολογική θεώρηση και ακριβή χρονολόγηση του ζητήματος, σε παράθεση αυτούσιων υπομνημάτων της προπαγάνδας και των αντιστασιακών Ελληνοβλάχων, επισημαίνει τα αίτια της δημιουργίας του ζητήματος, τις επιδιώξεις της προπαγάνδας και τον αντίκτυπο σε άλλες χώρες, ενώ συνάμα κρίνει την αντιμετώπιση του ζητήματος από τη ρουμανική και ελληνική πλευρά».

Η εργασία του: η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος, είναι μια περισπούδαστη διάλεξη που δόθηκε στη Ρώμη το Νοέμβριο του 1959 και εκδόθηκε την επόμενη χρονιά από το «ιταλικό κέντρο σπουδών διεθνούς συμφιλιώσεως». 

Το αξιολογότερο όμως ιστορικό έργο του Ευαγγέλου Αβέρωφ, που ανήκει «κατά κοινήν ομολογίαν» στα σημαντικότερα ιστορικά έργα των χρόνων μας, είναι το Φωτιά και Τσεκούρι. Πρόκειται για μια συνοπτική έκθεση των ελληνικών γεγονότων της τραγικής περιόδου 1946-49. Το βιβλίο αυτό, το οποίο και αυτός ακόμη – το τονίζω ιδιαίτερα λόγω της πολιτικής αντιθέσεως των ανδρών – ο Μάρκος Βαφειάδης το θεωρούσε ως το πιο αντικειμενικό βιβλίο που έχει γραφεί γι’ αυτή την περίοδο, έχει το μεγάλο για το συγγραφέα πλεονέκτημα της βιωμένης αμεσότητας. Εκδόθηκε στα γαλλικά σε δύο εκδόσεις που εξαντλήθηκαν. Και στα ελληνικά μεταφρασμένο το βιβλίο, έφθασε τις τέσσερις εκδόσεις, όλες από το βιβλιοπωλείο της Εστίας.

Το τελευταίο ιστορικό έργο του συγγραφέα είναι η Ιστορία των χαμένων ευκαιριών (Κυπριακό 1956-1963) σε δύο τόμους. Εκδόθηκε το 1981 στην Αθήνα και αναφέρεται στις μεγάλες ευκαιρίες που χάθηκαν για την επίλυση του μεγάλου και χρονίζοντος κυπριακού προβλήματος. Βιβλίο γραμμένο με εθνικό πόνο, αλλά και ρεαλισμό. Στον αναγνώστη δίδονται αυθεντικές και άγνωστες πληροφορίες για το μεγάλο αυτό εθνικό ζήτημα. Είναι στοιχεία που προέρχονται από τον πεπειραμένο διπλωμάτη που χειρίστηκε με υπευθυνότητα τις τύχες του Κυπριακού και έδωσε με τη συνθήκη της Ζυρίχης την καλύτερη δυνατή λύση στο πρόβλημα αυτό. 

Το λογοτεχνικό έργο κατέχει το μεγαλύτερο μέρος στη γενικότερη πνευματική παραγωγή του Ευαγγέλου Αβέρωφ. Όπως παρατηρεί ο Στέλιος Αρτεμάκης «ο λογοτέχνης Ευάγγελος Αβέρωφ αντιπροσωπεύει ένα ρωμαλέο, εκτεταμένο και πολύμορφο κεφάλαιο εντελώς προσωπικού χρώματος». Στο δύσκολο αυτό είδος του γραπτού λόγου ο Ευάγγελος Αβέρωφ μυθιστορικοποιεί ιστορικά γεγονότα και προσφέρει το μύθο σε προσωπικές μαρτυρίες. Κεντρικές ιδέες των έργων του είναι η γρηγορούσα εθνική συνείδηση και ο κοινωνικός αλτρουϊσμός.

Στα μυθιστορήματά του δεσπόζει η τριλογία της γης, την οποία απαρτίζουν: «Η Φωνή της γης», που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1964 και μεταφράστηκε στα γαλλικά και ιταλικά, «η γη της οδύνης» που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1966 και κυκλοφόρησε στη Γαλλία και Ιταλία ως συνέχεια του προηγουμένου και «η γη δελφύς» που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1968.

«Η Φωνή της γης» αποτελεί προανάκρουσμα μιας πολύμορφης λογοτεχνικής πορείας, όπου ακούει κανείς την κραυγή της μάνας-γης να καλεί τα παιδιά της. Ένα έργο που εκφράζει τον ηρωισμό των μεγάλων ελληνικών στιγμών.

Στη «γη της οδύνης» με αφετηρία τα γεγονότα του ελληνοιταλικού πολέμου και της κατοχής έχουμε την προβολή του ηρωικού στοιχείου και τη διαλεκτική στάση απανθρωπιάς και ανθρωπιάς. Διαπρεπής Γάλλος κριτικός γράφει ότι «η γη της οδύνης είναι μια πλατιά ιστορική τοιχογραφία που τοποθετεί το συγγραφέα της ανάμεσα στους καλύτερους ευρωπαίους μυθιστοριογράφους».

Η «γη Δελφύς» ολοκληρώνει την τριλογία της γης. Σ’ αυτό το έργο η φωνή της γης εστιάζεται στην ποιότητα της ζωής και στο ανέβασμά της από τη βιολογική σφαίρα στην ηθική.

Στην ίδια λογοτεχνική κατηγορία ανήκουν άλλα δύο έργα του Ευαγγέλου Αβέρωφ. «Όταν ξεχνούσαν οι Θεοί», που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1969 και «όταν οι Θεοί ευλογούσαν», που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1971. Το πρώτο είναι αυτοβιογραφία και ζωντανεύει τη ζωή μιας ομάδος εξορίστων Ελλήνων στο στρατόπεδο Φιεραμέντε της Ν. Ιταλίας στα χρόνια της κατοχής, μεταξύ των οποίων ήταν και ο ίδιος. Το μήνυμά του είναι η υπέρβαση του μοιρολατρικού στοιχείου και η αγωνιστική κινητοποίηση του ανθρώπου. Στο «Όταν οι Θεοί ευλογούσαν» έχουμε έναν σοβαρό προβληματισμό γύρω από την καυτή κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα και μια σοβαρή τοποθέτηση γύρω από την ερμηνεία του ιστορικού γίγνεσθαι. Δεν είναι καθόλου υπερβολή ο χαρακτηρισμός του βιβλίου ως «μυθιστόρημα σύγχρονης ψυχολογίας, όπου ο συγγραφέας δίνει τη ζωή και τη νοοτροπία του μεταπολεμικού ελληνικού κόσμου».

Στο είδος των παραμυθιών εντάσσονται τα «Περιστέρια», που εκδόθηκαν το 1968 στην Αθήνα και το «Δάσος της χαράς», που και αυτό εκδόθηκε πάλι στην Αθήνα το 1975. Πρόκειται για αλληγορίες που μας μεταφέρουν στον κόσμο των περιστεριών και των δασών. Στα «Περιστέρια» έχουμε μια λυτρωτική διέξοδο της ανθρώπινης αγωνίας στη δράση, ενώ στο «Δάσος της χαράς» η διέξοδος αυτή γίνεται στην επικοινωνία με τη φύση. Και στα δύο αυτά έργα κέντρο βάρους είναι ο άνθρωπος ως ισορροπημένη ψυχοβιολογική μονάδα.

Ως διηγηματογράφος ο Ευάγγελος Αβέρωφ εμφανίζεται στο έργο «Περασμένα και Τωρινά», που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1978. Είναι ένας ολόκληρος τόμος διηγημάτων. Στο έργο αυτό ο συγγραφέας ενώνει το χθες με το σήμερα και εξαίρει τη δύναμη του ελληνικού λαού να στέκεται όρθιος στις προκλήσεις της ιστορίας.

Στα οδοιπορικά μπορούμε να εντάξουμε το βιβλίο του «Στο Μοναστήρι του Αϊ Νικόλα», που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1973 από το βιβλιοπωλείο της Εστίας. Στις σελίδες του άη Νικόλα, εκτός από την αγάπη του συγγραφέα για το Μέτσοβο, φαίνονται καθαρά οι θρησκευτικές του ανατάσεις και πτήσεις, η δοξολογική αναφορά του στο Θεό και η αγάπη του για τον άνθρωπο. Στο όλο πνεύμα του βιβλίου συνάπτονται η ιστορία και η θρησκευτική πίστη.

Τέλος με τα έργα του «Επιστροφή στις Μυκήνες» (1973), «Καρυδιές στην πέτρινη γη» (1986) και «Έκρηξη» (1988), ο Ευάγγελος Αβέρωφ δίνει την παρουσία του ως θεατρικός συγγραφέας.

Γενικά το συγγραφικό έργο του Ευαγγέλου Αβέρωφ είναι εντυπωσιακό σε βάθος και έκταση. Είναι έργο ελληνοκεντρικό ορθόδοξο, ανθρωποπλαστικό. Δικαιολογημένα κατέλαβε επίζηλη θέση στα ελληνικά γράμματα.