Ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος εκοιμήθη και ήδη βρίσκεται στην αγκαλιά των Αγγέλων. Διεθνούς κύρους προσωπικότητα ο μακαριστός Αναστάσιος, προικισμένος Ιεράρχης, με ήθος, με ανεκτικότητα και με πρωτοφανείς οργανωτικές ικανότητες. Άνθρωπος της θυσίας, της αγάπης και της προσφοράς, καταλείπει τεράστιο έργο. Χαρισματικός ηγέτης, ο οποίος με τη φιλανθρωπιστική του δράση και την όλη του ευεργετική πορεία, «Αγίασε». Ο Βορειοηπειρωτικός κόσμος τον αποχαιρέτησε με δάκρυα και σεβασμό ο σεμνός και ταπεινός Ιεράρχης εμφύσησε το θρησκευτικό συναίσθημα σε ένα αθεϊστικό κράτος. 

Για το φιλανθρωπικό, το ιεραποστολικό, το συγγραφικό και το πνευματικό του έργο άλλοι, αρμοδιότεροι από εμένα, θα ασχοληθούν και θα αναδείξουν την προσφορά του εκδημήσαντος προκαθήμενου της ορθόδοξης εκκλησίας της Αλβανίας.

Εμένα, ας μου επιτραπεί, να γυρίσω στο παρελθόν και συγκεκριμένα στο 1991, χρονιά που εξελέγη Πατριαρχικός Έξαρχος και στο 1992 στην ενθρόνισή του ως Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας.

Όπως είναι γνωστό η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αλβανία μέχρι το 1967 υπολειτουργούσε. Το 1967 με το διάταγμα 4337 καταργήθηκε η θρησκεία και η Αλβανία ανακηρύσσεται επίσημα αθεϊστικό κράτος. Μετά το 1967 είναι μια περίοδος προπηλακισμών, διώξεων, εξοριών και φυλακίσεων. Οι ιερείς αποσχηματίζονται. Οι Ιεροί Ναοί κατεδαφίζονται ή μεταβάλλονται σε αποθήκες ζωοτροφών και σε κέντρα «πολιτιστικά». Οι καταστροφές ήταν ανεπανόρθωτες. Φάνηκαν μετά την κατάρρευση του καθεστώτος.

Μετά την κατάρρευση του επονείδιστου καθεστώτος αρχίζει μια προσπάθεια επαναφοράς της θρησκείας στην Αλβανία. Τον Αύγουστο του 1991 σε κληρηκολαϊκή συνέλευση εξελέγη Πατριαρχικός Έξαρχος ο Επίσκοπος Ανδρούσης Αναστάσιος Γιαννουλάτος. Πτυχιούχος της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών ο νέος Έξαρχος, Αρχιμανδρίτης το 1964, Επίσκοπος Ανδρούσης το 1972, διδάκτορας της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, με τεράστιο ιεραποστολογικό έργο στην Αμερική, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία, αναγορεύτηκε Τακτικός Καθηγητής το 1976 στη Θεολογική Σχολή Αθηνών.

Με ομόφωνη απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου (24-6-1992) ο Πατριαρχικός Έξαρχος Αναστάσιος Γιαννουλάτος εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας. Στις 2 Αυγούστου 1992 έγινε η ενθρόνισή του παρόλες τις μικροαντιδράσεις. Ο Αρχιεπίσκοπος βρέθηκε να παλεύει ανάμεσα σε συμπληγάδες και να προσπαθεί να αναστήσει την Ορθοδοξία.

Στον ενθρονιστήριο λόγο του τόνισε: «Η αθεϊστική δικτατορία που κράτησε σ’ αυτόν τον τόπο μισό σχεδόν αιώνα, βεβήλωσε ασύστολα τα ιερά μας, δήμευσε την εκκλησιαστική περιουσία, εξάρθρωσε κάθε εκκλησιαστικό θεσμό. Προ του 1967 υπήρχαν εδώ 4 Μητροπόλεις, 19 Αρχιερατικές περιφέρεις, πάνω από 300 Ενορίες και 25 Μονές. Στη μετακομμουνιστική Αλβανία βασικά πράγματα που θεωρούνταν αυτονόητα… παραμένουν ακόμη όνειρα. Αρχίζουμε από το μηδέν» (Περιοδικό «Εκκλησία», Αθήναι 1992, Τυπογραφείο της Αποστολικής Διακονίας).

Την ημέρα της ενθρόνισης του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου βρέθηκα, μαζί με τον μακαρίτη Μενέλαο Ζώτο, στα Τίρανα. Με την επάνοδο καταχωρήθηκε στην τοπική εφημερίδα «Πρωινός Λόγος» Ιωαννίνων (Τετάρτη 4 Αυγούστου 1992) το παρακάτω άρθρο μου: 

«Ζήσαμε με τον Μενέλαο στα Τίρανα, την περασμένη Κυριακή (2-8-1992), στιγμές συγκλονιστικές. Η ενθρόνιση του Αρχιεπίσκοπου Αλβανίας, του Μακαριότατου Αναστασίου, δεν ήταν ούτε τυχαία, ούτε γεγονός χωρίς σημασία. Η αναγεννημένη Ορθοδοξία βρήκε στο πρόσωπο του Αναστασίου τον άνθρωπο, που μέσα από συμπληγάδες, θα την οδηγήσει σε απάνεμο και ασφαλές λιμάνι και οι ταλαιπωρημένοι και εξαθλιωμένοι ορθόδοξοι, Έλληνες και Αλβανοί, να βρουν τις προγονικές τους ρίζες και τις χαμένες θρησκευτικές καταβολές τους. Μέσα σε μια κοινωνία οικονομικά, ηθικά και πνευματικά καθημαγμένη, κατόρθωσε ο νέος Αρχιεπίσκοπος να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, να ανιχνεύσει το βάθος των τεράστιων προβλημάτων και να σταθεί όρθιος από το 1991 που ορίστηκε Έξαρχος του Πατριαρχικού θρόνου στην Αλβανία.

Από το πρωί της Κυριακής άρχισαν να πυκνώνουν οι Χριστιανοί στον Ιερό Ναό του Ευαγγελισμού των Τιράνων. Για τον ναό αξίζει να σημειωθούν οι υπεράνθρωπες προσπάθειες που καταβλήθηκαν για να επανέλθει στους ορθόδοξους. Είχε μεταβληθεί από το Χοτζικό καθεστώς σε «Σπίτι του Πολιτισμού» και χρειάστηκαν κόποι και αγώνες για να υπερπηδηθούν τα ποικίλα εμπόδια από την Κεντρική Εκκλησιαστική Επιτροπή Τιράνων για να πάρει τη μορφή Εκκλησίας.

Ακούσαμε την καμπάνα, η οποία πρόσφατα τοποθετήθηκε, να καλεί τους Χριστιανούς στη Θεία Λειτουργία και άθελά μας σταυροκοπηθήκαμε μαζί με εκατοντάδες άλλους, οι οποίοι δακρυσμένοι ατένιζαν το καμπαναριό. Η Θεία Λειτουργία στα αλβανικά. Ο νέος Αρχιεπίσκοπος αγωνίζεται να μάθει και την αλβανική γλώσσα και από πληροφορίες συνεργατών του προόδευσε αρκετά. Ψυχική ανάταση και συναισθηματική φόρτιση. Μικρή σημασία είχε η γύμνια του ναού. Η ενατένιση και μόνο του ήρεμου προσώπου του Αναστασίου ήταν αρκετή να γαληνέψει τις ψυχές και να δημιουργήσει τις κατάλληλες διεργασίες για προσευχή. Κατάμεστη η εκκλησία. Εκπρόσωποι του Πατριαρχείου, της Ελληνικής Εκκλησίας και άλλων δογμάτων. Ο Πρέσβης της Ελλάδος και το προσωπικό της Ελληνικής Πρεσβείας έκαναν αισθητή την παρουσία τους.

Η ώρα 11 τοπική ώρα ο Αρχιεπίσκοπος ευλόγησε το εκκλησίασμα. Χέρια υψώθηκαν, μάτια δάκρυσαν και οι επευφημίες IDENI (ΑΞΙΟΣ) δόνησαν την ατμόσφαιρα για αρκετή ώρα.

Οι ελάχιστες διαμαρτυρίες κατά την διάρκεια της τελετής από φανατικούς Αλβανούς δεν αξίζει τον κόπο ούτε να αναφερθούν. Πιστεύουμε ότι θα απομονωθούν από την αλβανική κυβέρνηση, η οποία στο πρόσωπο του Αρχιεπισκόπου θα βρει εκείνα τα στηρίγματα που θα βοηθήσουν να γεφυρωθεί το χάσμα της καχυποψίας και θα δημιουργηθεί κατάλληλο κλίμα με την Ελλάδα, η οποία ολόθερμα συμπαρίσταται στο δράμα του αλβανικού λαού.

Η Ανάσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αλβανία ελπίζουμε να βοηθήσει, όχι μόνο την ανασυγκρότηση της Εκκλησίας, αλλά και γενικότερα στην επούλωση των πληγών που κατάφερε η χοτζική λαίλαπα και ακόμη περισσότερο στην απομάκρυνση της πείνας, της φτώχειας και των κακουχιών που μαστίζουν την Αλβανία. Άλλωστε η χειρονομία της αλβανικής κυβέρνησης αποβλέπει, όπως πιστεύουμε, σε γόνιμη και ειρηνική συνεργασία με την Αρχιεπισκοπή Αλβανίας.

Στα νέα του καθήκοντα ο Μακαριότατος Αλβανίας έχει ανάγκη συμπαράστασης ηθικής και στήριξης οικονομικής. Η Ελληνική Εκκλησία και η Ελληνική Πολιτεία να συνδράμουν το έργο του σε μια περίοδο που τα ταραγμένα Βαλκάνια συγκλονίζονται από εθνικιστικά κινήματα και εμφύλιους σπαραγμούς και οι Αλβανοί και οι δικοί μας άνθρωποι που ζουν εκεί περνούν μια από τις πιο δύσκολες περιόδους της ιστορίας τους».

Για την ιστορία να θυμίσω ότι στις 6 Νοεμβρίου 1994 πραγματοποιήθηκε δημοψήφισμα στην Αλβανία για έγκριση σχεδίου Συντάγματος. Το σχέδιο Συντάγματος όριζε (άρθρο 7, παράγραφος 4) ότι «οι αρχηγοί των μεγάλων θρησκευτικών κοινοτήτων πρέπει να είναι αλβανικής υπηκοότητας γεννηθέντες στην Αλβανία και με μόνιμη κατοικία σ’ αυτή τα τελευταία 20 χρόνια». Φανερή η ευθεία βολή για την απομάκρυνση του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου. Το σχέδιο Συντάγματος αποδοκιμάστηκε από τον αλβανικό λαό και ο Μακαριότατος Αναστάσιος συνέχισε το ειρηνικό του έργο. Ο σεπτός Ιεράρχης, ο «Άγιος Αναστάσιος» αναπαύεται ήδη στην ειδική κρύπτη του Ιερού Ναού της Αναστάσεως στα Τίρανα.