Με τις συνεχείς ανεξαρτητοποιήσεις βουλευτών και τον «απογαλακτισμό» τους από τα κόμματα με τα οποία εκλέχτηκαν στην παρούσα κοινοβουλευτική περίοδο -πάνω από είκοσι δύο αυτή τη στιγμή στο Ελληνικό Κοινοβούλιο και ίσως ο μεγαλύτερος αριθμός από κάθε κοινοβουλευτική περίοδο στα πολιτικά χρονικά της πατρίδας μας- εγείρεται το κρίσιμο ερώτημα: η βουλευτική έδρα ανήκει στο κόμμα με το οποίο εκλέχτηκε ένας βουλευτής ή προσωπικά στον βουλευτή;

Το ερώτημα με μια πρώτη ανάγνωση θυμίζει το γνωστό διαχρονικά ερωτηματικό λογοπαίγνιο «η κότα πρώτα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα;». Εξετάζοντάς το, όμως, σε βάθος θα διαπιστώσουμε ότι άπτεται του τρόπου λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος και της λογοδοσίας ως πεμπτουσίας του.   

Εκκινώντας από την λογοτεχνική προέλευση της λέξης, «λογοδοσία», λόγον + διδόναι (από το αρχαίο ρ. «δίδωμι»), είναι η απόδοση λογαριασμού, η υποχρέωση έκθεσης πεπραγμένων, ενώ σχηματικά  στη δημοκρατία σημαίνει ότι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι τόσο στο κεντρικό (κυβερνητικό) επίπεδο όσο και σ΄ αυτό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δίνουν λόγο στους εκλογείς τους, τούς αποδίδουν λογαριασμό. Ευρύτερα, ταυτίζεται με την έννοια της ευθύνης. 

Σημαντική προϋπόθεση της λογοδοσίας γι΄ αυτό είναι  η διαφάνεια. «Χωρίς αυτήν», θα επισημάνει ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Παν/μιο Αθηνών Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος «εφόσον τυχόν κυβέρνηση και δημόσια διοίκηση εργάζονταν εν κρυπτώ, η λογοδοσία θα ήταν αδύνατη. Η διαφάνεια είναι αναγκαία συνθήκη για τη λογοδοσία. Δεν είναι όμως επαρκής».

Και συνεχίζει: «Για παράδειγμα, στην Ελλάδα από το 2010 υφίσταται το ηλεκτρονικό σύστημα "Διαύγεια", μια καινοτομία που έχει επαινεθεί διεθνώς. Καμία διοικητική πράξη δεν έχει νομική ισχύ, εφόσον δεν έχει αναρτηθεί στη "Διαύγεια". Σήμερα στην Ελλάδα 5.147 φορείς του Δημοσίου αναρτούν πράξεις στη "Διαύγεια". Από το 2010, περισσότερες από 11,5 εκατομμύρια πράξεις έχουν αναρτηθεί εκεί. Ωστόσο, οι αναρτήσεις στη "Διαύγεια", ενώ έχουν συντελέσει στην αποκάλυψη προβληματικών αναθέσεων ή διορισμών, συνολικά δεν έχουν εμπλουτίσει τη λογοδοσία. Για να συμβεί αυτό, θα απαιτούνταν να υπάρχει στην Ελλάδα ενεργότερη κοινωνία πολιτών, καθώς και απλούστερη για τον πολίτη πρόσβαση και αναζήτηση στοιχείων στο συγκεκριμένο ηλεκτρονικό σύστημα». Και πιο κάτω συμπληρώνει: «παρ’ όλα αυτά η λογοδοσία σήμερα παραμένει περισσότερο ένα ουτοπικό ζητούμενο, παρά μια εμπεδωμένη πρακτική. Αυτό αφορά τη λειτουργία της δημοκρατίας γενικά, την πολυ - επίπεδη διακυβέρνηση και τους επιμέρους τομείς του πολιτικού συστήματος».

Ενώ ο Μιχ. Ν. Πικραμένος, πρώην (υπηρεσιακός) Πρωθυπουργός, Πρόεδρος  Συμβουλίου Επικρατείας  και καθηγητής Νομικής του Αριστοτελείου Παν/μίου Θεσ/νίκης, θα γράψει: «Στο μεσοδιάστημα μεταξύ εκλογών, προβλέπεται η λογοδοσία να λαμβάνει χώρα μέσω θεσμών και επί των θεσμών. Παραδείγματα είναι η άσκηση κοινοβουλευτικού ελέγχου και η πρόταση μομφής κατά της εκλεγμένης κυβέρνησης, η εφαρμογή της νομοθεσίας περί ευθύνης υπουργών, ο απολογισμός και γενικός ισολογισμός του κράτους. Με αυτούς και άλλους τρόπους, οι πολίτες μπορούν να πληροφορηθούν για τις πράξεις και παραλείψεις της κυβέρνησης και της δημόσιας διοίκησης, να αξιώσουν την αιτιολόγηση και τεκμηρίωση των αποφάσεων κυβέρνησης και διοίκησης και να επιδοκιμάσουν ή να αποδοκιμάσουν τις σχετικές πράξεις και τις παραλείψεις της» (Η λογοδοσία των Δικαστών στη Δημοκρατία, εκδ. Ευρασία, 2022).

Επιπλέον, στις σύγχρονες δημοκρατίες, στο μεσοδιάστημα μεταξύ εκλογών, τα συντάγματα ως καταστατικοί χάρτες των δημοκρατικών πολιτευμάτων, επιδιώκουν την ευκρινή διάκριση ανάμεσα στην εκτελεστική, τη νομοθετική και τη δικαστική εξουσία, η πατρότητα της διάκρισης των οποίων κακώς αποδίδεται στον Μοντεσκιέ, αφού ήδη ο Αριστοτέλης από τον 4ο π.Χ. αι. είχε προβεί σ΄ αυτή («το βουλευόμενον», «το δικάζον», «το περί τας αρχάς»).

Ταυτόχρονα, παράλληλα με τις τρεις εξουσίες, έχουν εγκαθιδρυθεί Ανεξάρτητες Αρχές, μη δεσμευόμενες από την κυβέρνηση και μη μετέχοντας στην απονομή δικαιοσύνης. Οι Αρχές αυτές, όπως π.χ. ο Συνήγορος του Πολίτη ή η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ), η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ),  η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού (ΑΣΕΠ) κ.ά. μετέχουν στην οριζόντια διαδικασία λογοδοσίας εμβαθύνοντας τη δημοκρατία, στο βαθμό, βεβαίως, που η κάθε κυβέρνηση επιτρέπει την κυριολεκτικά ανεξάρτητη λειτουργία τους. Οι πρόσφατες περιπτώσεις τόσο των υποκλοπών («υπόθεση Predator»), όσο και του πολύνεκρου  σιδηροδρομικού δυστυχήματος των Τεμπών είναι χαρακτηριστικές του πώς αντιλαμβάνεται τη λογοδοσία η κυβερνητική εξουσία. Αντίστοιχες είναι και οι περιπτώσεις σε προηγούμενες κυβερνητικές θητείες.

Ερχόμενοι τώρα στο αρχικό ερώτημα, αν η βουλευτική έδρα ανήκει στο κόμμα με το οποίο εκλέχτηκε ένας βουλευτής ή στον ίδιο προσωπικά, η απάντηση είναι διττή. Ο συγκεκριμένος βουλευτής ενδεχομένως ή και πολύ πιθανόν να μην είχε εκλεγεί αν δεν «κατέβαινε» με το συγκεκριμένο κομματικό ψηφοδέλτιο, λαμβανομένου υπόψη των προϋποθέσεων του υπάρχοντος ή του όποιου εκλογικού συστήματος, επομένως, η έδρα δεν του ανήκει προσωπικά. 

Από την άλλη, η εκλογή του εγένετο μεταξύ άλλων  συνυποψηφίων του στο κομματικό ψηφοδέλτιο, επομένως τα στοιχεία προσωπικότητας και «πολιτικού βάρους» ή «αναστήματός» του έπαιξαν τον δικό τους ρόλο στην εκλογή. Ευλογοφανείς και οι δύο θέσεις. Αν ληφθεί, όμως, υπόψη ότι τα κόμματα αποτελούν κύριες συνιστώσες στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος και ότι το καταστατικό λειτουργίας τους έχει προκύψει από δημοκρατικές διαδικασίες, ο σεβασμός και η τήρηση των κανόνων και των αρχών του συνιστά πρώτη και κύρια προτεραιότητα, πράξη πολιτικής ευθύνης. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αίρεται το δικαίωμα κάθε βουλευτή να έχει τις θέσεις του, ακόμη και την δημόσια τεκμηριωμένη διαφωνία του με αποφάσεις του κόμματος, ακόμη και αν αυτό εξουσιάζει, εφόσον πρώτα και κύρια λογοδοτεί στους ψηφοφόρους του. 

Πέραν, όμως, της κομματικής δεοντολογίας, η πολιτική ηθική επιβάλλει την παραίτησή του, και όχι απλά την ανεξαρτητοποίησή του (με την ποικιλότροπη μάλιστα ερμηνεία της), όταν κατά μείζονα λόγο η εκλογή του δεν προέκυψε από σταυροδοσία (Βουλευτές Επικρατείας) ή, ακόμη χειρότερα, μπορεί να προκαλέσει οποιουδήποτε είδους θεσμική εκτροπή. Διαφορετικά θα ήταν σαν να νομιμοποιούνταν η «αποστασία», από την οποία ο τόπος τόσα δεινά έχει υποστεί, με χαρακτηριστική περίπτωση την «αποστασία του 1965», με τα γνωστά αποτελέσματα: την προκληθείσα πολιτική ανωμαλία και την απότοκη δικτατορία που είχε ως αποτέλεσμα την τραγωδία της Κύπρου.

Γιάννης Γιώσας