Πριν τριάντα χρόνια, το έτος 1995, μια ομάδα κατοίκων αυτής της πόλης, που είχαμε φοιτήσει ή είχαμε διδάξει στη Ζωσιμαία Σχολή, πήραμε την απόφαση να ιδρύσουμε το Σύνδεσμο Αποφοίτων Ζωσιμαίας Σχολής «Οι Ζωσιμάδες». Αυτό το κάναμε για τρεις βασικούς λόγους: Πρώτον, γιατί είχαμε κατανοήσει την αξία του έργου και της προσφοράς της Ζωσιμαίας Σχολής, κατ’ επέκταση δε των Ζωσιμάδων και των άλλων εκλεκτών τέκνων της Ηπείρου, των μεγάλων εθνικών ευεργετών και δασκάλων του Γένους, του πιο βασικού στοιχείου του απόδημου ελληνισμού. Αυτός αποτέλεσε, πριν και μετά την Επανάσταση του 1821, το μοναδικό παγκόσμιο φαινόμενο με την ανεκτίμητη προσφορά προς το έθνος και προς όλο τον τότε γνωστό κόσμο, στα μέρη του οποίου έζησαν, έδρασαν και μεγαλούργησαν οι απόδημοι Έλληνες.

Έπειτα, γιατί το επίσημο κράτος, όπως παραδέχεται στο βιβλίο του «Ελληνική Εξωτερική Πολιτική», ο διακεκριμένος Έλληνας διπλωμάτης, γενικός διευθυντής του Υπουργείου Εξωτερικών και πληρεξούσιος υπουργός β’ Αλέξης Άδ. Κύρου, άνθρωπος με πλούσια διπλωματική πείρα και ζωηρό ενδιαφέρον για τον απόδημο ελληνισμό, «οὐδείς ἀσφαλῶς θὰ ευρεθῆ μεταξύ ἡμῶν, ὅστις δὲν θὰ ὁμολογήσῃ ὅτι, ὡς κράτος, ἀπέτυχαμε καὶ ἡμαρτήσαμεν ἐνὸς τοῦ ἀποδημοῦ ἑλληνισμοῦ».

Τέλος, γιατί διαπιστώσαμε ότι, σε ό,τι αφορά τον ηπειρωτικό ελληνισμό, υπήρχε μεν πλούσια και ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία και ενδιαφέρον για την προβολή του, έλειπε όμως η πρώτη ύλη, το πρώτον κινούν, σ’ αυτήν την περίπτωση, που είναι το αρχειακό και το μνημειακό υλικό από τα μέρη στα οποία έζησαν και έδρασαν οι εθνικοί μας ευεργέτες και οι δάσκαλοι του Γένους. Σαφείς οι δηλώσεις περί του αντικειμένου τούτου, εκλεκτών προσωπικοτήτων της Ηπείρου, που είχαν δείξει, στα πλαίσια των ορίων της δράσης τους, ιδιαίτερο ενδιαφέρον, και αποτέλεσαν την κατευθυντήρια γραμμή για τη δική μας δράση:

Συγκεκριμένα: ο γνωστός γυμνασιάρχης της Ζωσιμαίας Σχολής, Χρίστος Σούλης, με την πλούσια εθνική και πνευματική του δράση, και τους επίσης γνωστούς διωγμούς του, κύριο γνώρισμα σε τούτον τον τόπο για τους ανθρώπους της προσφοράς, είχε επισημάνει: «Δεν ευρέθη ακόμη ο ιστορικός ο οποίος να μελέτησε την πολυμερή και πολλαχώς εθνωφελή δράσιν των Ζωσιμάδων και να μας δώση, επί τη βάσει εγγράφων και πηγών, αληθή εικόνα της πολυτίμου ταύτης δια την νεωτέραν Ελλάδα αδελφότητος». Και ο ακαταπόνητος και έντιμος μελετητής, εκπαιδευτικός και συγγραφέας, Στέφανος Μπέτης, στο αξιόλογο βιβλίο του για τους «Ζωσιμάδες», είχε προσθέσει: «Προβαίνουμε σε μια πρώτη προβολή, μετά μακράν και κοπιώδη συναγωγή και επεξεργασία σχετικών ως τώρα ειδήσεων, ώσπου να φανή ο ειδικός μελετητής, που με βάση άγνωστα και απρόσιτα σ’ εμάς στοιχεία θα θελήση να δώση στις πραγματικές της διαστάσεις την τεράστια προσφορά των Ζωσιμάδων».

Αυτά «τα άγνωστα και απρόσιτα στοιχεία» αποτέλεσαν το αντικείμενο του ενδιαφέροντός μας. Έτσι, αφού, επί πέντε χρόνια, συγκεντρώσαμε, όχι χωρίς κόπο, όσα στοιχεία υπήρχαν σε ελληνικές βιβλιοθήκες, στα ιστορικά αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών και της Εθνικής Τράπεζας, στα Γ.Α.Κ., σε αρχεία του Χρ. Σούλη, του Γεωργίου Καλούδη, του Άγγελου Κίτσου και του Λέανδρου Βρανούση, που πρόθυμα μας πρόσφεραν οι οικογένειές τους, και αφού καλέσαμε όλους τους συμπολίτες που είχαν σχετικό υλικό για τη Ζωσιμαία, ξεκινήσαμε τα «οδοιπορικά» μας για τα μέρη που είχαν ζήσει και είχαν σχέση, με επίκεντρο τους Ζωσιμάδες, με τους ηπειρώτες εθνικούς ευεργέτες και δασκάλους του Γένους.

Τέτοια μέρη ήταν: η Οδησσός, το Κίεβο, η Νίζνα, η Μόσχα, η Πετρούπολη, η Μαριούπολη, το Ροστόφ και άλλες σημαντικές περιοχές του Εύξεινου Πόντου, η Τεργέστη, η Βενετία, η Πάδοβα, η Φλωρεντία, το Λιβόρνο, η Βιέννη, οι Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, το Βουκουρέστι, η Vedea, το Μπροσθένι και το Μπρασόβ, το Κάιρο, η Αλεξάνδρεια και το Σινά, η Σηλυβρία, η Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη και άλλες φωτεινές εστίες του απόδημου ηπειρωτικού ελληνισμού. Σε όλα αυτά τα μέρη συνδεθήκαμε με Έλληνες και φιλέλληνες ερευνητές που ήταν πρόθυμοι να μας βοηθήσουν στην προσπάθειά μας. Με μερικούς μάλιστα συνήψαμε και σχετικά συμφωνητικά, απαραίτητα για τη διεξαγωγή της έρευνας.

Παράκληση και συμφωνία με αυτούς ήταν να αναζητήσουν, να επιλέξουν και να αναπαράγουν όλο το αρχειακό υλικό (το ξενόγλωσσο μάλιστα να το μεταφράσουν), καθώς επίσης να μας υποδείξουν και το μνημειακό υλικό που ήταν κατάσπαρτο στα μέρη τους.

Παράλληλα, όπου ολοκληρωνόταν η συγκέντρωση και η κατάταξη του υλικού για κάθε αξιόλογο πρόσωπο (ανάμεσα σ’ αυτά υπήρξαν διακεκριμένες προσωπικότητες, γυμνασιάρχες και απόφοιτοι της Ζωσιμαίας), προβαίναμε με τη συνδρομή μιας ερευνητικής - μελετητικής ομάδας στη συγγραφή του τιμητικού για τα πρόσωπα αυτά αναμνηστικού τόμου. Με την εικόνα που ακολουθεί, μπορείτε να πάρετε μια ιδέα από τη μέχρι τώρα συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα του Συνδέσμου μας, που έχει σχέση με τον ηπειρωτικό απόδημο ελληνισμό, και με επίκεντρο τους Ζωσιμάδες και τη Ζωσιμαία Σχολή. Σε παρένθεση ακολουθεί το έτος της έκδοσης του κάθε τόμου. Παραθέτουμε, ενδεικτικά, τους τίτλους αυτών των αναμνηστικών τόμων:

«Μνήμη Ζωσιμαίας Σχολής» (2000), «Χρίστος Σούλης, ο Γυμνασιάρχης της Ζωσιμαίας Σχολής» (2002), «Γεώργιος Καλούδης, ο Γυμνασιάρχης της Απελευθέρωσης, ο Πολιτικός, ο Πνευματικός Άνθρωπος» (2004), «Πολεμικές Σελίδες από τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο 1821–1829» (2005), «Ο Δάσκαλος του Γένους» (2008), (επανέκδοση του έργου αυτού του Λέανδρου Βρανούση, που δημοσιεύτηκε στην «Ηπειρωτική Εστία» το 1952 και είχε εξαντληθεί). «Λέανδρος Βρανούσης, ο Αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, ο Ερευνητής Επιστήμονας, ο Ηπειρολάτρης» (2008), «Ηπειρώτες Έμποροι Ευεργέτες του Ελληνικού Έθνους και Συντελεστές της Προόδου της Ανθρωπότητας» (2010), «Ιωάννης Δομπόλης, Ηπειρώτης Εθνικός Ευεργέτης, Γενικός Ταμίας της Ελλάδος και Υπουργός Οικονομικών στην Κυβέρνηση του Ι. Καποδίστρια, Ιδρυτής του Καποδίστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών» (2012), «Άγγελος Κίτσος, ο Άνθρωπος της Δράσης και της Δημιουργίας, ο Λάτρης του Ζαγορίου και της Ηπείρου» (2015), «Ο Ελληνισμός της Ρωσίας και η Προσφορά του προς το Έθνος, Τέσσερις Φωτεινές Ελληνικές Εστίες—Νίζνα, Μόσχα, Πετρούπολη, Οδησσός, Συμβολή των Ηπειρωτών Εμπόρων Ευεργετών και των Διδασκάλων του Γένους» (2016), «Ευεργεσία και Παιδεία, Πριν και μετά την Επανάσταση του 1821» (2021).

Στη δεύτερη εικόνα βλέπετε τον τίτλο του νέου αναμνηστικού τόμου «Οδοιπορικό στη ζωή και στο έργο των Ζωσιμάδων», η συγγραφή του οποίου έχει ολοκληρωθεί και επίκειται η έκδοσή του. Το έργο αυτό το αρχίσαμε πρώτο και το ολοκληρώνουμε τελευταίο, γιατί έπρεπε να μην αφήσουμε ούτε ένα σημείο από τη ζωή και τη δράση των Ζωσιμάδων που να μην εξιχνιάσουμε, με αλλεπάλληλες επισκέψεις στα μέρη που έζησαν, με τη συγκέντρωση όλου του σωζόμενου αρχειακού υλικού και καταγραφή του αντίστοιχου μνημειακού.

Από την παρουσίαση μεγάλου μέρους αυτού του υλικού, στον υπό έκδοσή τόμο και από το υπόλοιπο που αποτελεί μέρος του αρχείου του Συνδέσμου μας, θα είναι ο καθένας μας σε θέση να κατανοήσει όλο το μεγαλείο και να θαυμάσει αυτό που καθιερώθηκε ως «Φαινόμενο των Ζωσιμάδων».

Όλοι οι αναμνηστικοί τόμοι του Συνδέσμου μας παρουσιάστηκαν με ειδικές εκδηλώσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό· αυτός είναι ένας λόγος για την εξάντληση και την επανέκδοση, όπου κατέστη οικονομικά εφικτό, μερικών εξ αυτών. Οι παρουσιάσεις αυτές και η ανάγνωση των αναμνηστικών τόμων, δημιούργησαν σε συμπολίτες μας την επιθυμία να επισκεφθούν και να γνωρίσουν από κοντά τα μέρη στα οποία έζησαν αυτά τα εκλεκτά τέκνα της Ηπείρου. Έτσι, με πρωτοβουλία του Συνδέσμου μας, πραγματοποιήθηκαν αρκετές ομαδικές εξορμήσεις συμπατριωτών μας στα κυριότερα μέρη· οι εξορμήσεις αυτές είχαν, εκτός από τον συνήθη ψυχαγωγικό χαρακτήρα, και καθαρά εκπαιδευτικό-μορφωτικό χαρακτήρα, και έδωσαν τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες να συνειδητοποιήσουν τι σημαίνει για την πατρίδα μας ο απόδημος ελληνισμός, με πρωτοπόρους τους Ηπειρώτες εθνικούς ευεργέτες και δασκάλους του Γένους. Πρόκειται, κατά κοινή ομολογία, για το ανεκτίμητο εθνικό μας κεφάλαιο, με την τεράστια προσφορά του.

Θεωρώ σκόπιμο, στο σημείο αυτό, να επισημάνω πως όλη αυτή η τριακονταετής προσπάθεια—συγκέντρωση, κατάταξη, αξιοποίηση του υλικού και η συγγραφή των αναμνηστικών τόμων, που ενδεικτικά αναφέρθηκαν—έγινε, με τη φροντίδα και την ευθύνη των μέχρι σήμερα διοικητικών συμβουλίων του Συνδέσμου, από την ερευνητική ομάδα του, ανιδιοτελώς, η δε έκδοσή τους πραγματοποιήθηκε με την οικονομική ενίσχυση ιδρυμάτων, οργανισμών και φορέων, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο τους οποίους θα μνημονεύσουμε στον υπό έκδοση αναμνηστικό τόμο..