Οι μεγάλες των Εθνών ημέρες, όπως αυτές που έζησε η πατρίδα μας, με τους ηρωικούς αγώνες, κατά τους ένδοξους Βαλκανικούς πολέμους του 1912 - 1913, έχουν τούτο το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: Δεν αποτελούν μονάχα σταθμούς πανηγυρισμών και εθνικών εξάρσεων. Δεν είναι μια απλή απότιση φόρου τιμής και ευγνωμοσύνης προς όλους εκείνους που αγωνίστηκαν και κάηκαν στη φωτιά των μεγάλων αγώνων για να ζούμε εμείς σήμερα ελεύθεροι. Είναι ταυτόχρονα μια ευκαιρία και μια αφορμή για να αναλογιστούμε οι μεταγενέστεροι αν αξιοποιήσαμε κατά τρόπο αποφασιστικό τους αγώνες και τις θυσίες των πρωτεργατών τους και αν ακολουθήσαμε με συνέπεια το δρόμο που χάραξαν οι αγνές μορφές τους. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το βαθύτερο νόημα του εορτασμού τους.

Η μεγάλη Επανάσταση του ΄21 πρόσφερε ωραίες, αλλά μάταιες ελπίδες για την απελευθέρωση ολόκληρου του αλύτρωτου Ελληνισμού. Τα πολιτικά αποτελέσματα της εκπληκτικής εκείνης εποποιΐας δεν ήταν ανάλογα με τα μεγάλα κατορθώματα των ηρώων του 21 και με τις λαμπρές ομαδικές τους θυσίες, όπως εκείνες στο Μεσολόγγι και στα Ψαρά. Η απελευθέρωση της Ελλάδας και η επίσημη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους –το 1830– εμφανίστηκαν, τελικά, ως αποτέλεσμα της επέμβασης των Τριών Μεγάλων τότε Δυνάμεων, της Ρωσίας, της Αγγλίας και της Γαλλίας. Αυτό, είχε σαν συνέπεια να δημιουργηθεί ένα ελληνικό κρατίδιο, χωρίς την Κρήτη, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, τη Θράκη και τα Δωδεκάνησα· αυτό το κρατίδιο έζησε, επί ένα περίπου αιώνα, προδομένο και περιφρονημένο από εμφύλιους σπαραγμούς και εξεγέρσεις, από σκληρές ταπεινώσεις και απογοητεύσεις, με κορύφωση τη μαύρη εκείνη σελίδα της ήττας και της ντροπής του 1897.

Τότε, λοιπόν, που ήταν, όπως λέει ο ποιητής, «σβησμένες όλες οι φωτιές κι οι πλάστρες μες στη χώρα», τότε που η πατρίδα μας δεν είχε «άλλο σκαλί να κατρακυλήσει πιο βαθιά στου κακού τη σκάλα», τότε ακριβώς ξύπνησαν μέσα στις ψυχές των αγνών Ελλήνων οι φωνές των πατέρων μας και άρχισε, απ’ το ένα ως το άλλο άκρο της ελληνικής γης, η εθνική αφύπνιση. Το όνειδος του 1897 έπρεπε, με κάθε θυσία, να ξεπλυθεί. Ένας επαναστατικός άνεμος άρχισε να πνέει στον ελληνικό ορίζοντα, που επέφερε πλήρη εθνική αφύπνιση, ένωσε το Έθνος, και προετοίμασε το έδαφος για τους ηρωικούς αγώνες του 1912 – 13, καθόλα αντάξιους προς το έπος του 21.

Το μεγάλο ξεκίνημα για τους Έλληνες έγινε στις 5 Οκτωβρίου 1912. Η μια μετά την άλλη οι πόλεις της Μακεδονίας γίνονται ξανά ελληνικές. Με την κραυγή «Θεσσαλονίκη» οι φαντάροι μας, εξέφρασαν τη λαχτάρα να μπουν στην πόλη των θρύλων και των παραδόσεων. Ύστερα από 482 χρόνια δουλείας η Θεσσαλονίκη γινόταν πάλι ελληνική. Ο πρώτος και κύριος στόχος των Βαλκανικών πολέμων είχε επιτευχθεί. 

Ο δεύτερος, εξίσου κύριος, στόχος των Βαλκανικών πολέμων ήταν η απελευθέρωση των Ιωαννίνων και ολόκληρης της Ηπείρου. Προτού ροδίσει η αυγή της 21ης Φεβρουαρίου, η λευτεριά καταύγαζε τους ορίζοντες της πόλης των θρύλων κα των παραδόσεων, κι ένα όνειρο αιώνων γινόταν πραγματικότητα. Τα Γιάννινα ξυπνούσαν πλημμυρισμένα στη γαλανόλευκη. Ακολούθησαν, η απελευθέρωση της Παραμυθιάς, και η απελευθέρωση των Φιλιατών. 

Το ίδιο πανηγυρικό κλίμα συνεχίστηκε και κατά την προέλαση του Ελληνικού Στρατού που επακολούθησε προς τα αιματοβαμένα χώματα της Βορείου Ηπείρου, και ο Ελληνικός Στρατός, νικητής και τροπαιούχος συνέχιζε τις εκκαθαρίσεις και απελευθέρωνε τη μια πόλη μετά την άλλη, σε ολόκληρη την Ήπειρο. «Οι εθνικοί μας αγώνες αυτής της περιόδου – γράφει ο Σπύρος Μελάς – είχαν  πετύχει χάρη στη γοργή και καλή προετοιμασία, στην απόλυτη σύμπνοια πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας και στον ακράτητο ενθουσιασμό των κατοίκων».

Πίσω όμως από την πολύχρωμη και γεμάτη από ενθουσιασμό και περηφάνια παρέλαση των παιδιών της νίκης και της δόξας, βρισκόταν ο πρώτος και κύριος εργάτης. Αυτός ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ήταν ο τελευταίος μεγάλος πολιτικός φορέας της εθνικής μας συνείδησης, από την οποία ξεπήδησαν οι νέοι επικοί αγώνες των Ελλήνων, οι αγώνες του 1912 – 1913. 

Περνάμε και σήμερα δύσκολες ημέρες. Χρειάζεται να επιστρατεύσουμε όλες εκείνες τις δυνάμεις με τις οποίες επιβιώσαμε και, κατά καιρούς, μεγαλουργήσαμε. Χρειάζεται πάνω απ’ όλα να διατηρήσουμε, ως λαός, μέσα μας, ζωντανή την ιστορική μας μνήμη, ακολουθώντας την προτροπή του Σικελιανού: 

"Το Γένος βουλιαγμένο 

μες στον αιώνα

να λυτρωθεί μονάχο του μπορεί

μα να ξυπνήσει πρέπει 

η πλέρια Μνήμη

βαθιά του αδάμαστη και τρομερή".

Αυτή η πλέρια Μνήμη θα μας επιτρέψει και ταυτόχρονα θα μας επιβάλει την υποχρέωση να θέσουμε στον εαυτό μας μερικά αμείλικτα ερωτήματα: Είναι η πατρίδα  που φτιάξαμε όπως την ονειρεύτηκαν οι πατέρες μας που κάηκαν στη φωτιά των μεγάλων αγώνων για να τη θεμελιώσουν με το αίμα τους; Είναι η πολιτεία μας σε όλα τα στρώματά της, πολιτεία λευτεριάς και δικαιοσύνης, κράτος του νόμου και της αρετής; Έχει εδραιωθεί βαθιά στην ψυχή μας η πίστη στην απεριόριστη δυνατότητα του λαού μας να προσδιορίζει μόνος του τη ζωή του και τη μοίρα του, ώστε, χωρίς δυσκολία, μαζί με τον ποιητή μας, να δώσουμε την απάντηση που μας ταιριάζει σε τούτες τις δύσκολες, για την πατρίδα μας, ώρες, ότι πράγματι:

"Μπροστά καινούριος κόσμος 

θα βαδίσει

όταν ξυπνήσουν κάποτε οι λαοί;"

Σ’ αυτό το ξύπνημα του λαού μας πολύτιμη μπορεί να αποβεί η μνήμη των ηρώων των θρυλικών αγώνων του 1912 - 1913. Αυτή ας καταυγάζει τις ψυχές μας, το ήθος τους ας φωτίζει τη συνείδησή μας. Οι αγώνες τους ας τροφοδοτούν τη μνήμη του λαού μας. Γιατί δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι: Λαός χωρίς μνήμη είναι λαός χωρίς ιστορία και λαός χωρίς ιστορία παύει να είναι λαός.