Ήδη από την εποχή του Αριστοτέλη έχει διευκρινιστεί πως σε μια οργανωμένη κοινωνία «οὐδέν ἐστιν ὁ μὴ πολιτικόν ἐστιν», ενώ ο θυμόσοφος λαός μας, με την πλούσια και οδυνηρή πείρα του, προσθέτει πως «το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι». Τα συμπεράσματα αυτά επιβεβαιώνονται από την πολιτική πραγματικότητα, παλιότερη και σύγχρονη. Μια γεύση από την παλιότερη μας δίνει ο Παπαδιαμάντης με το έργο του, και μια γεύση από τη σύγχρονη εποχή παίρνουμε —για να είμαστε πιο ασφαλείς και πιο αντικειμενικοί στα συμπεράσματά μας— από τις διαπιστώσεις διακεκριμένων προσωπικοτήτων της εποχής μας.

Στους πολλούς ο Παπαδιαμάντης είναι γνωστός από τα διηγήματά του, μερικά από τα οποία διδάσκονταν και διδάσκονται —υποθέτω— και σήμερα στα σχολεία. Δεν ήταν, όμως, ένας απλός διηγηματογράφος· ήταν παράλληλα ένας βαθύς ανατόμος της ανθρώπινης ψυχής, γνώστης της πολιτικής πραγματικότητας της εποχής του και σκληρός κριτικός των μεθόδων που χρησιμοποιούσαν οι πολιτικοί, προκειμένου να κατακτήσουν και να εκμεταλλευτούν προς ίδιον όφελος την εξουσία.

Έζησε σε μια εποχή κατά την οποία το ελληνικό κρατίδιο που είχε σχηματιστεί μετά την Επανάσταση του ’21, επί ολόκληρες δεκαετίες, σπαρασσόταν από εμφύλιους σπαραγμούς και εξεγέρσεις, από σκληρές ταπεινώσεις και απογοητεύσεις, με κορύφωση τη μαύρη εκείνη σελίδα της ήττας και της ντροπής του 1897. Όλα αυτά είχαν μεταβάλει την Ελλάδα σε πολιτικά και ηθικά ερείπια. Όταν δε κάποιος που πονούσε τον τόπο για το κατάντημά του, μιλούσε ανοιχτά, οι υπεύθυνοι για τα ερείπια —«οι χαλασοχώρηδες», όπως τους αποκαλούσε— εξαπέλυαν μύδρους εναντίον του. Και ο Παπαδιαμάντης απαντούσε:

«Καὶ τί πταίει ἡ γλαυξ θρηνοῦσα ἐπὶ τῶν ἐρειπίων;

Πταίουσιν οἱ πλάσαντες τὰ ἐρείπια.

Καὶ τὰ ἐρείπια τὰ ἔπλασαν οἱ ἀνίκανοι κυβερνῆται τῆς Ἑλλάδος.

Αὐτοὶ οἱ πολιτικοὶ ἐκατέστρεψαν τὸ Ἔθνος.»

Όταν δε κάποιοι από τους πολιτικούς ισχυρίζονταν ότι αυτοί «αμύνονται υπέρ πάτρης» και ότι οι πολίτες με τις εκλογές ορίζουν ποιοι θέλουν να τους κυβερνήσουν, ο Παπαδιαμάντης απαντούσε:

«Ἄμυνα περὶ πάτρης θὰ ἦτο ἡ εὐσυνείδητος λειτουργία τῶν θεσμῶν,

ἡ ἐθνικὴ ἀγωγὴ,

ἡ χρηστὴ διοίκησις,

ἡ καταπολέμησις τοῦ πιθηκισμοῦ,

τοῦ διαφθείροντος τὸ φρόνημα καὶ ἐκφυλίσαντος σήμερον τὸ Ἔθνος,

καὶ ἡ πρόληψις τῆς χρεοκοπίας.»

Σχετικά δε με τις εκλογές, συμπλήρωνε:

«Ἀ! Αἱ Ἐκλογαί, αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἐπὶ ἑβδομήκοντα ἔτη ἀσχολία μας,

ἀφ’ οὗ ἠλευθερώθημεν,

ἀφ’ οὗ δηλαδὴ μετηλλάξαμεν τυράννους,

τοὺς ὁποίους διὰ τῶν ἐκλογῶν φανταζόμεθα ὅτι ἀντικαθιστῶμεν τάχα συχνότερον.»

Αυτά τα έλεγε ο Παπαδιαμάντης σε μια εποχή κατά την οποία, όπως έγραφε ο Παλαμάς, ήταν:

«Σβησμένες ὅλες οἱ φωτιές κι οἱ πλάστρες

μέσα στη χώρα,

καὶ δὲν ἔχουμε πιὸ κάτω ἄλλο σκαλίν

νὰ κατρακυλήσουμε πιὸ βαθιὰ στου κακοῦ τὴ σκάλα».

Όλοι δε μας καλούσαν σε ένα ανέβασμα, ώστε να φυτρώσουν «τα φτερά τα πρωτεινά μας, τα μεγάλα». Και αυτό το «ανέβασμα» δεν άργησε να κάνει την εμφάνισή του, με την εθνική αφύπνιση που ένωσε το Λαό, ύψωσε το φρόνημά του και προετοίμασε το έδαφος για τους ηρωικούς αγώνες του 1912–13, καθ’ όλα αντάξιους προς το έπος του ’21.

Σε μια παρόμοια εθνική ενδοσκόπηση μας καλούν, και σήμερα, εκλεκτές προσωπικότητες του τόπου μας, καθώς βιώνουμε «τη δραματικότητα μιας βαθιάς εθνικής κρίσης που έχει προκαλέσει μια υγιή ανάγκη αναστοχασμού της πορείας της Ελλάδας». Το κίνητρο αυτής της εθνικής ενδοσκόπησης είναι προφανώς η αυτογνωσία, η κατανόηση του πώς φτάσαμε ως εδώ, τι και πώς πετύχαμε, σε τι και γιατί αποτύχαμε. Και τούτο γιατί, κατά τον Ελύτη, «αν ως Γένος επετύχομεν, ως Κράτος απετύχομεν».

Σε τέτοιες δύσκολες για το Έθνος μας στιγμές, «η καταφυγή σε στοχαστές μεγάλου βεληνεκούς —όσο κι αν ενοχλούν μερικούς— είναι αναγκαία και λυτρωτική». Τέτοιες λυτρωτικές φωνές δεν έλειψαν όλα αυτά τα χρόνια της μεταπολίτευσης. Αναφέρονται δε σε όλους μας —σε πολίτες και πολιτικούς— με την ευρύτερη έννοια της Πολιτείας, που περιλαμβάνει Κοινωνία και Πολιτική Ηγεσία: «Τα πάντα, μα τα πάντα, παραλειτουργούν», μας προειδοποιεί ο Δημήτρης Τσάτσος, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Η Μεγάλη Παρακμή. Δεν λέει «υπολειτουργούν», λέει «παραλειτουργούν» και διευκρινίζει: «Η υπολειτουργία σημαίνει ανημποριά, αδυναμία· η παραλειτουργία όμως σημαίνει σχεδιασμό, σκόπιμο και χρήσιμο για κάποιους, τακτική με σκεπτικό και κυρίως με ηθελημένα αποτελέσματα». Και συμπληρώνει: «Μιλάμε για μια Πολιτεία-θέαμα, ούτε για σοβαρή, ούτε για έντιμη, ούτε για λειτουργούσα Πολιτεία. Μιλάμε για μια μη-Πολιτεία, ζούμε ένα θέατρο, στο οποίο —έστω παθητικά— παίζουμε όλοι μας, ακόμα και οι κομπάρσοι, όπως εγώ».

Γράφει στο βιβλίο του Οι Αιτίες της Παρακμής της Σύγχρονης Ελλάδας ο Παναγιώτης Κονδύλης, ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της σύγχρονης Ελλάδας: «Είμαστε ένας λαός που αρνείται να βάλει με το νου του ότι μπορεί να κάνει ο ίδιος κάτι τόσο εξευτελιστικό, όπως το να ξεπουλάει τον τόπο του —πράγμα που ελάχιστα διαφέρει από τη συλλογική σχιζοφρένεια. Η ίδια σχιζοφρένεια διέπει και τη συμπεριφορά των κομμάτων, τα οποία πλειοδοτούν σε εθνικιστική ρητορεία, την ίδια στιγμή που εκποιούν τον κρατικό μηχανισμό και το κράτος γενικότερα».

Και ο Βασίλειος Μαρκεζίνης, ένας από τους πιο διάσημους σε όλο τον κόσμο Έλληνες επιστήμονες, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Η Ελλάδα των Κρίσεων, αφού διεκτραγωδεί την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το σύγχρονο ελληνικό πολιτικό σύστημα, διερωτάται: «Μήπως είναι τόσο εξαντλημένοι οικονομικά από τη μικροκομματική διαχείριση οι Έλληνες, ώστε δεν έχουν πλέον τη διάθεση να ζήσουν, να εκσυγχρονιστούν, να διαπρέψουν;».

Και οι τρεις όμως προαναφερόμενοι —εντελώς ενδεικτικά— Έλληνες διανοούμενοι, επειδή γνωρίζουν πως η αρνητική κριτική, για να είναι εποικοδομητική, πρέπει να περιέχει και στοιχεία θετικής αντιπροσφοράς, προσθέτουν: Ο Τσάτσος: «Η χώρα αυτή αντέχεται, θα έλεγα και αγαπιέται, μόνο σε συνάρτηση με την προσδοκία της μεγάλης οργής, αυτής που ίσως φέρει τη μεγάλη ανατροπή». Ο Κονδύλης: «Οποιαδήποτε προσωπική στάση κι αν επιλέξει ο καθένας, γεγονός είναι ότι η νεοελληνική ιστορία, έτσι όπως τη γνωρίσαμε τα τελευταία διακόσια χρόνια, κλείνει τον κύκλο της». Ο Μαρκεζίνης: «Ο χρόνος θα δείξει πόσο δίκιο έχω να ασκώ πιέσεις για ολοκληρωτική κάθαρση αυτών των στάβλων του Αυγεία με τους οποίους μοιάζει το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Για να τα καταφέρουμε όλα αυτά, πρέπει να διαμορφώσουμε ευέλικτες επιλογές, οι οποίες μπορούν να ευνοήσουν τις αλλαγές που αναπόφευκτα θα επέλθουν».

Γι’ αυτές τις επιλογές και για τις συνακόλουθες αλλαγές όλοι μας είμαστε υπεύθυνοι. Συμβολικό για τη σημερινή πολιτική κατάσταση το σκίτσο του Αρκά που συνοδεύει αυτό εδώ το κείμενο.