Το Λιβόρνο, πόλη παραθαλάσσια που ανήκε αρχικά στο Δουκάτο της Τοσκάνης με πρωτεύουσα τη Φλωρεντία, είχε καταστεί, ιδιαίτερα το 18ο και 19ο αιώνα, ένα από τα σπουδαιότερα εμπορικά λιμάνια της Ευρώπης, που ένωνε, με το διαμετακομιστικό εμπόριο -κύριο γνώρισμα της εποχής- την Ανατολή με τη Δύση. Ήταν μια από τις σπουδαιότερες φωτεινές εστίες του Απόδημου  Ελληνισμού στην Ιταλία, όπως ήταν η Βενετία, η Τεργέστη, η Πάδοβα και η Φλωρεντία. Στο Λιβόρνο κάνουν την εμφάνισή τους οι Έλληνες, με πρωτοπόρους τους Ηπειρώτες, ήδη από το 16ο αιώνα, και στην πόλη αυτή, την περίοδο της ακμής της, φωτισμένοι Έλληνες έμποροι και λόγιοι, ιδρύουν Ελληνική Κοινότητα-τη Συναδελφότητα της Αγίας Τριάδος-διακατεχόμενοι από το ίδιο συναδελφικό, φιλοπρόοδο και φιλοπατριωτικό πνεύμα των υπόλοιπων Κοινοτήτων του Απόδημου Ελληνισμού· με αξιόλογη δράση και προσφορά, και με μνημεία που αποτελούν μέχρι σήμερα τους αδιάψευστους μάρτυρες της εκεί παρουσίας τους· το διαπιστώνει πολύ εύκολα όποιος, ιστορικά προετοιμασμένος και συναισθηματικά φορτισμένος, επισκεφθεί σήμερα αυτήν την πολυπολιτισμική πόλη, στην οποία κατέφευγε, επί αιώνες, οποιοσδήποτε άνθρωπος, από οποιοδήποτε μέρος, ανεξάρτητα από εθνικότητα και θρησκεία.

Εκεί απολάμβανε πλήρως τα δικαιώματα της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας, εξασφαλίζοντας ανεμπόδιστα τις αναγκαίες προϋποθέσεις, όχι μόνο της ατομικής και οικογενειακής επιβίωσης, αλλά ταυτόχρονα της επιχειρηματικής και κοινωνικής εξέλιξης, και της απόκτησης προνομίων και τιμητικών τίτλων ευγενείας, νομοθετικά θεσμοθετημένων από το Δουκάτο της Τοσκάνης.

Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι στην πόλη αυτή, κατά το 18ο και 19ο αίωνα, αναδείχθηκαν αξιόλογες ελληνικές οικογένειες, όπως οι οικογένειες Ροδοκανάκη και Μαυροκορδάτου· διέπρεψαν επίσης λαμπροί Ηπειρώτες έμποροι, όπως ήταν ο Κωνσταντίνος Τοσίτσας- παππούς του Βαρώνου Μιχαήλ Τοσίτσα από το Μέτσοβο, ο Νικόλαος Στουρνάρης, η οικογένειά Παππούδωφ, η οικογένεια Παναγιώτη Πάλλη, με τη γνωστή, σε ολόκληρη την Ιταλία ποιήτρια και αγωνίστρια κόρη του Αγγελική Πάλλη, και μέλη της οικογένειας των Ζωσιμάδων.

Γαλουχημένοι απ’ τους γονείς τους με τις εθνικές μας παραδόσεις και τις χριστιανικές μας πεποιθήσεις, άνθρωποι με δυναμισμό και δημιουργικότητα οι έξι αδελφοί Ζωσιμάδες, γρήγορα κατανόησαν, καθώς μάλιστα έζησαν μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον διαποτισμένο με πνεύμα εμπορικό, ότι η Ήπειρος που στέναζε τότε κάτω απ’ το βαρύ πέπλο της σκλαβιάς, δεν παρείχε σ’ αυτούς στάδιο δράσης και δημιουργίας, ανάλογο με τις δυνατότητες και τους οραματισμούς τους.

Έτσι τρείς από αυτούς, ο Νικόλαος, ο Θεοδόσιος και ο Μιχαήλ, εγκαταστάθηκαν στο Λιβόρνο και οι άλλοι τρεις, ο Ζώης, ο Ιωάννης και ο Αναστάσιος, στη Νίζνα της Ουκρανίας. Ασχολήθηκαν με το επικερδέστατο, εκείνη την εποχή, διαμετακομιστικό εμπόριο, ενώ ταυτόχρονα με την πλούσια κοινωνική και πνευματική τους προσφορά, αναδείχτηκαν οι «Μαικήνες» της νεότερης Ελλάδας.

Η προσφορά τους αναγνωρίστηκε σε όλα τα μέρη στα οποία ήταν εγκαταστημένος ο Απόδημος Ελληνισμός, ασφαλώς δε και στο Λιβόρνο, στο οποίο έχει ιδρυθεί και λειτουργεί, με αξιόλογες δραστηριότητες, ο φιλελληνικός πολιτιστικός σύλλογος «Borgo dei Greci» (=Γειτονιά των Ελλήνων) με τον αεικίνητο πρόεδρό του, τον Umberto Cini, που έχει αναλάβει να αναδείξει την πολύτιμη κοινωνική και πνευματική παρουσία των Ελλήνων στην περιοχή της Τοσκάνης, και την αποκατάσταση των αδικιών που έχουν γίνει σε βάρος των Ελλήνων από το καθεστώς του Μουσολίνι.

Πρόσφατα μάλιστα είδαν το φως της δημοσιότητας τα Πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου, που πραγματοποιήθηκε στο Λιβόρνο, τον Οκτώβριο του 202, με πρωτοβουλία του συλλόγου «Borgo dei Greci», σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Πίζας ,και με θέμα: «ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ,Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΛΙΒΟΡΝΟ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥ 18ου ΚΑΙ 19ου ΑΙΩΝΑ».

Ο τόμος αυτός που εκδόθηκε με αφορμή τα διακόσια χρόνια μετά την ανεξαρτησία της Ελλάδας, «στοχάζεται στην πορεία προς τη νεωτερικότητα των Ελλήνων του Λιβόρνο, ενός σημαντικού πυρήνα της μεγαλύτερης ελληνικής διασποράς, μέσα στον οποίο εκδηλώθηκαν οι πρώτες ζυμώσεις της εθνικής λύτρωσης. Η επιμέλεια του τόμου ανήκει στον Andrea Addobbati και Umberto Cini. O Andrea Addobati είναι τακτικός καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, και ασχολείται με την οικονομική και κοινωνική ιστορία της Μεσογείου. Ο Umberto Cini, διπλωματούχος λογοτεχνίας από το Scuola Normale Superiore, μεταφραστής και διερμηνέας της ελληνικής και άλλων γλωσσών για τα θεσμικά ευρωπαϊκά όργανα, γράφει και δημοσιεύει θέματα της νεοελληνικής ιστορίας.

Στην εικόνα που ακολουθεί βλέπετε το εξώφυλλο του τόμου με μια σύντομη σημείωση για το περιεχόμενο του τόμου στο αριστερό μέρος. Στο δεξιό πάνω μέρος υπάρχει ο τίτλος του τόμου στην ιταλική γλώσσα, και στο κάτω μέρος σκηνή που παριστάνει το θάνατό του ήρωα της Επανάστασης του 1821 Μάρκου Μπότσαρη, θέμα το οποίο μιλούσε στις καρδιές των Ελλήνων του Λιβόρνο. Η σκηνή αυτή κοσμεί ένα από τα πλούσια διακοσμημένα σαλόνια του εσωτερικού του περίφημου Μεγάρου Μαυροκορδάτου, που βρίσκεται στο κέντρο του Λιβόρνο, και αποτελεί εύγλωττη μαρτυρία για το κύρος και τον πλούτο της Ελληνικής Κοινότητας του Λιβόρνο, καθώς συνδυάζει την επισημότητα του εξωτερικού χώρου, με τη νεοελληνική μεγαλοπρέπεια του εσωτερικού.

Ο πολιτιστικός σύλλογος του Λιβόρνο Borglo dei Greci, προκειμένου να συμβάλει στην ανάδειξη της καλλιτεχνικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της πόλης, που συνδέεται με την παρουσία της Ελληνικής Κοινότητας, αφού αγωνίστηκε και πέτυχε να εντάξει το Ιστορικό Ελληνικό Κοιμητήριο του Λιβόρνο με τα περίφημα μνημεία-τάφους των Απόδημων Ελλήνων στους «τόπους της καρδιάς» (=Luoghi del Cuore), τώρα αγωνίζεται, με τη συμπαράσταση του Συνδέσμου Αποφοίτων Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων, να πετύχει τον ίδιο σκοπό και για το Μέγαρο Μαυροκορδάτου, ώστε να αποκατασταθεί, εσωτερικά και εξωτερικά, να αποβεί στολίδι για την πόλη του Λιβόρνο και να θυμίζει το δημιουργικό πέρασμα από αυτήν την πόλη, κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, των Απόδημων Ελλήνων. 

Η πλειοψηφία των Απόδημων Ελλήνων σ’ αυτήν την πόλη ήταν Ηπειρώτες, γεγονός που έκανε τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Νικόλαο Τωμαδάκη, έναν από τους σπουδαιότερους μελετητές του Ελληνισμού της Ιταλίας, να αποκαλέσει την Ελληνική Κοινότητα του Λιβόρνο «Παροικία των Ηπειρωτών».

Ευτυχώς που υπάρχουν, σε όλα τα μέρη στα οποία έζησε και έδρασε ο Ηπειρωτικός Απόδημος Ελληνισμός, οι ξένοι φιλέλληνες-κάτοικοι αυτών των πόλεων- που, καθώς διαπιστώσαμε κατά τις εκεί επισκέψεις μας, φροντίζουν και αναδεικνύουν τα πλούσια μνημεία που δημιούργησαν οι πρόγονοί μας, και αυτό το κάνουν από θαυμασμό και σεβασμό προς αυτούς τους «σεβάσμιους προγόνους μας», όπως τους αποκαλούν μέχρι σήμερα.