Ένα πολύ σημαντικό και ιστορημένο μονοπάτι, ξεχασμένο σήμερα -όπως ήταν και το μονοπάτι Ραντοβάνι που ένωνε τα Γιάννινα με το Κεντρικό Ζαγόρι και που παρουσιάσαμε σε προηγούμενο άρθρο μας- ήταν τα Καγκέλια (σημαίνει «στροφές»). Εξυπηρετούσε τα χωριά του Ζαγορίου, Δίκορφο, Μανασής, Καλουτά, Ανθρακίτης, Λεπτοκαρυά, Φραγκάδες, Διπόταμο αλλά και τα χωριά Κήποι, Νεγάδες Τσεπέλοβο, Σκαμνέλι, Λάιστα, Ηλιοχώρι και Βρυσοχώρι που εξυπηρετούντο και από το Ραντοβάνι. Από τον φόρο στην λεωφόρο Γράμμου έφτανε στο χωριό Λυκόστομο. Την αρχή του μονοπατιού μετά το Λυκόστομο, την εντοπίσαμε πάνω από το χωριό Περίβλεπτος.

Το πρώτο αυτό τμήμα βρίσκεται σε καλή κατάσταση και μετά από 500 μέτρα οδηγεί στην τοποθεσία «Πηγαδούλια» όπου συναντάει τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο όπου και μια παλιά βρύση με επιγραφή του 1900. Η βρύση αυτή αποτελούσε σταθμό για ξεκούραση και πότισμα των ζώων. Σώζεται ακόμα, στη μέση περίπου του πρώτου τμήματος του μονοπατιού, ένα πέτρινο γεφυράκι στο «Ντίχαλο» (φωτο). Λίγο πριν τα Πηγαδούλια το μονοπάτι διακλαδίζεται: ένας κλάδος οδηγεί στη Μονή Στούπαινας (δύσβατος λόγω βλάστησης) και ο άλλος -κατεστραμμένος ίσως από τον σύγχρονο ασφαλτόδρομο- συνέχιζε από τα Πηγαδούλια μέχρι την τοποθεσία «Κερασιές» όπου υπήρχε μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα, το χωριό «Γρανίτσα» που αργότερα μεταφέρθηκε στην σημερινή Περίβλεπτο. 

Μετά τις Κερασιές το μονοπάτι σώζεται φαρδύ και με τοίχους αντιστήριξης και είναι διαβατό μέχρι περίπου 1,3 χιλιόμετρα, αλλά σε πολλά σημεία του η διέλευση είναι πολύ δύσκολη λόγω της βλάστησης. Αφήσαμε το υπόλοιπο τμήμα του για μελλοντική εξερεύνηση. Καταφέραμε όμως να εντοπίσουμε το τελικό κομμάτι του τμήματος στην «Ράχη», το διάσελο του Μιτσικελιού, και να το ακολουθήσουμε με αντίθετη (καθοδική) πορεία (προς τα Γιάννινα), για περίπου ένα χιλιόμετρο όπου εντοπίσαμε την βρύση «Καρασμάν» που αποτελούσε ακόμα ένα σταθμό ξεκούρασης των Καγκελιών. 

Μετά από αυτό το σημείο η διέλευση καθίσταται επικίνδυνη λόγω κατακρήμνισης του μονοπατιού. Εκατό μέτρα πριν τη βρύση μια διακλάδωση του μονοπατιού (σχεδόν κλειστή από την βλάστηση) οδηγεί στον αυχένα του Μιτσικελιού (νότια από την περιοχή «Ράχη») και από εκεί κατηφορίζει στην περιοχή «Κάναλες» και στο χωριό Δίκορφο. Αυτό ήταν το μονοπάτι που ακολουθούσαν οι κάτοικοι του Δίκορφου, Μανασή, Καλουτά, Διπόταμο και Ανθρακίτη προκειμένου να συναντήσουν τα κυρίως Καγκέλια για να πάνε στα Γιάννινα. 

Από την «Ράχη» του Μιτσικελιού και μετά τις γειτονικές περιοχές «Σάδια» και «Τρύπιο λιθάρι», το μονοπάτι κατηφορίζει στην βορειοανατολική πλευρά του βουνού μέσα σ’ ένα υπέροχο δάσος από οξιές και έλατα και καταλήγει, μετά από 2 χιλιόμετρα, στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου, 1 χιλιόμετρο ανατολικά του Δίκορφου. Το τελευταίο αυτό τμήμα του μονοπατιού, από την Ράχη μέχρι τον Άγιο Νικόλαο, είναι καλοδιατηρημένο και διαβατό, με σωζόμενο τμήμα λιθόστρωσης και τοίχους αντιστήριξης κατά τόπους. Μετά τον Άγιο Νικόλαο, κοντά σε ένα χάνι που υπήρχε κάποτε εκεί («Παλιόχανο»), το μονοπάτι συναντούσε ένα άλλο σημαντικό ημιονικό δρόμο, την «Βλαχόστρατα», που πορευόταν κατά μήκος της υπώρειας του Μιτσικελιού. 

Το μονοπάτι Καγκέλια σημειώνεται στο χάρτη των αρχών του 19ου αιώνα, του Barbié du Bocage. Πολλά από αυτά τα μονοπάτια είχαν φτιαχτεί με εντολή του Αλή Πασά και συντηρηθεί με εργασία υποχρεωτική («αγγαρεία») από τους χωρικούς. Συχνά περιλαμβανόντουσαν στις «αγαθοεργίες» ευεργετών όπως της Αγγελικής Παπάζογλου που το 1865, πρόσφερε δέκα χιλιάδες γρόσια (περίπου 40.000 σημερινά ευρώ) για την επισκευή του μονοπατιού Καγκέλια. 

Τα μονοπάτια όμως συχνά αποτελούσαν και σημεία ληστρικών ενεδρών και γι’ αυτό υπήρχαν σε αυτά οπλισμένοι φύλακες, οι δερβεντζήδες. Τον Δεκέμβριο του 1893, ένας κάτοικος του Δίκορφου, ονόματι Ιωάννης Σόμπολας, με την γυναίκα του και την νύφη του γύριζαν στο χωριό τους για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα, μετά από 5 χρόνια ξενιτιάς. Καταληστεύτηκαν όμως σε μια ενέδρα κοντά στην βρύση Καρασμάν, στα Καγκέλια. Οι ληστές συλλήφθηκαν λίγες μέρες μετά, αλλά μόνο τα τρία κλεμμένα μουλάρια βρέθηκαν στην κατοχή τους· τα κοσμήματα και τα χρήματα που είχαν κλέψει από τον Σόμπολα και τις γυναίκες, δεν υπήρχαν πλέον.

Το μονοπάτι Καγκέλια που εξυπηρέτησε αμέτρητα καραβάνια και ανθρώπους, εγκαταλείφθηκε την δεκαετία του 1950, όταν ήρθαν τα πρώτα υπεραστικά λεωφορεία. Σύμφωνα με τον Ευάγγελο Μπόγκα το μονοπάτι φαινόταν ακόμα, την δεκαετία του 1960, από το καφενείο της «Κυρά Φροσύνης». Το μονοπάτι Καγκέλια αποτελεί μια από τις εκφάνσεις της αρχιτεκτονικής της πέτρας, αυτής της τόσο σπουδαίας Ηπειρώτικης τέχνης που δάμασε (και) τα βουνά μας. Σήμερα όμως κινδυνεύει να χαθεί οριστικά. Αξίζει να σωθεί.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Β. ΧΑΡΙΣΗΣ