Γαλουχημένοι από τους γονείς τους με τις λαμπρές εθνικές παραδόσεις και τις αντίστοιχες χριστιανικές πεποιθήσεις, άνθρωποι με δυναμισμό και δημιουργικότητα, οι έξι Αδελφοί Ζωσιμάδες γρήγορα κατανόησαν ότι η Ήπειρος, που στέναζε τότε –όπως και όλο το Γένος– κάτω από το βαρύ πέπλο της σκλαβιάς, δεν παρείχε σ’ αυτούς στάδιο δράσης και δημιουργίας ανάλογο με τις δυνατότητες και τους οραματισμούς τους.

Έτσι, τρεις απ’ αυτούς, ο Νικόλαος, ο Θεοδόσιος και ο Μιχαήλ, εγκαταστάθηκαν στο Λιβόρνο της Ιταλίας, και οι άλλοι τρεις, ο Ιωάννης, ο Ζώης και ο Αναστάσιος, στη Νίζνα της τότε Αυτοκρατορικής Ρωσίας – σήμερα ανήκει στην Ουκρανία. Ασχολήθηκαν με το επικερδέστατο, εκείνη την εποχή, διαμετακομιστικό εμπόριο και, με την αρμονική συνεργασία που είχε σφυρηλατηθεί και με άλλους Έλληνες εμπόρους –ανάμεσα στους οποίους οι περισσότεροι ήταν Ηπειρώτες– μετέτρεψαν αυτές τις δύο πόλεις σε αξιόλογες εμπορικές και πνευματικές εστίες του Απόδημου Ελληνισμού, με την ανεκτίμητη προσφορά τους προς το Έθνος και προς τα μέρη με τα οποία συνέδεσαν τη ζωή τους και τη δράση τους.

Πλούσια, εκτός από την επιχειρηματική, ήταν η κοινωνική και πνευματική δραστηριότητα του Μιχαήλ Ζωσιμά στο Λιβόρνο. Έκδηλο και από όλους αναγνωρισμένο το υπέροχο ήθος του, με το οποίο καθιερώθηκε στην κοινωνία του Λιβόρνο και, πολύ ενωρίς, έγινε γνωστός και αξιαγάπητος σε ένα μεγάλο μέρος του Απόδημου Ελληνισμού.

Είχε κατανοήσει, ήδη από τα μαθητικά του χρόνια στα Γιάννινα, τη σπουδαιότητα που είχε το βιβλίο για τη μόρφωση των νέων και την πνευματική ανάταση του Γένους – προϋπόθεση απαραίτητη για την απαλλαγή του από το δυσβάσταχτο ζυγό της σκλαβιάς.

Στα πλαίσια του ιδιαίτερου ενδιαφέροντός του για την πνευματική καλλιέργεια της ελληνικής νεολαίας του Λιβόρνο, εκλέγεται με συντριπτική πλειοψηφία επίτροπος παιδείας της Ελληνικής Κοινότητας. Με αυτήν την ιδιότητα καλλιεργεί σχέσεις με εξέχοντες λογίους, όπως ήταν ο Κοραής, και από κοινού φροντίζουν χρήσιμα βιβλία, μέσω Λιβόρνο, να προωθηθούν στα Γιάννινα, για να χρησιμοποιηθούν από τους μαθητές των σχολείων που λειτουργούσαν εκείνη την εποχή στην πόλη.

Ταυτόχρονα, εξουσιοδοτείται από την Ελληνική Κοινότητα να προχωρήσει στην ανεύρεση του κατάλληλου δασκάλου για τη λειτουργία του Ελληνικού Σχολείου στο Λιβόρνο. Τότε ακριβώς εκδηλώθηκε και το μεγαλείο του ήθους του.

Ο ίδιος είχε φοιτήσει ως μαθητής στα Γιάννινα, στη Μπαλαναία Σχολή. Με επιστολή, την οποία απευθύνει από το Λιβόρνο προς τον δάσκαλο και συγγενή του, Κοσμά Μπαλάνο, εκδηλώνει τον σεβασμό του, γιατί από αυτόν έμαθε τα πρώτα γράμματα και διδάχτηκε αρχές και αξίες που διατήρησε σε όλη τη ζωή του.

Οι Μπαλάνοι ήταν βέβαια έξοχοι ελληνιστές και απέβλεπαν στην πνευματική ανάπτυξη του υπόδουλου Γένους, με βαθιά όμως την πεποίθηση ότι αυτή θα προέλθει από τη σύνθεση όλων των στοιχείων της ελληνικής παράδοσης και από τη σθεναρή αντίδραση σε κάθε στοιχείο νεωτεριστικό και σε κάθε μήνυμα διαφωτιστικό που ερχόταν από την Ευρώπη – και ιδίως από την πόλη των Φώτων, το Παρίσι, στην οποία ζούσε και αγωνιζόταν ο Κοραής.

Με αυτό το διαφωτιστικό πνεύμα ήταν διαποτισμένος ο Ζωσιμάς και όλοι οι φωτισμένοι έμποροι του Λιβόρνο. Ήξερε βέβαια ο Μιχαήλ Ζωσιμάς ότι οι απόψεις του Κοραή ήταν αντίθετες με τις απόψεις του δασκάλου του στη Μπαλαναία Σχολή. Δεν δίστασε όμως, με την επιστολή του –την οποία απευθύνει «πανευλαβώς τω Πανοσιολογιωτάτω διδασκάλω»– να του επισημάνει: «Η Ελλάς, σοφώτατέ μοι διδάσκαλε, εις πολλούς χρεωστεί ευχαριστίας, ανάμεσα εις τους οποίους είναι ο κυρ Κοραής, ο οποίος, ών φιλογενής, δεν έπαυσε διηνεκώς από το να ωφελήση το Γένος του».

Δεν δίστασε επίσης, όταν –εξουσιοδοτημένος από την Ελληνική Κοινότητα– ανέλαβε να εξεύρει το πιο κατάλληλο πρόσωπο για να αναλάβει τη διεύθυνση του Ελληνικού Σχολείου του Λιβόρνο, να απευθυνθεί σε πρόσωπα αρμόδια που υπήρχαν στην πόλη των γραμμάτων, δηλαδή στα Γιάννινα. Οι παραλήπτες των επιστολών του, με τις απαντήσεις τους, του συνέστησαν να προσλάβει το πιο κατάλληλο, κατά τη γνώμη τους, πρόσωπο που θα κάλυπτε ταυτόχρονα τις ανάγκες του Σχολείου και της Εκκλησίας – ήταν, για όλες τις Ελληνικές Κοινότητες του Απόδημου Ελληνισμού, ιδρύματα ιερά, καθώς διατηρούσαν και καλλιεργούσαν τη γνώση και την πίστη, πάνω στις οποίες στήριζαν τις ελπίδες για την ανάσταση του Γένους.

Το πρόσωπο αυτό ήταν ο Γρηγόριος Παλιουρίτης. Αυτός είχε ξεκινήσει τις σπουδές του από τη Μπαλαναία Σχολή, στην οποία είχαν φοιτήσει και οι Ζωσιμάδες. Όταν όμως άνοιξε στα Γιάννινα η Καπλάνειος Σχολή, με διευθυντή τον Αθανάσιο Ψαλίδα, μεταπήδησε στις τάξεις της.

Δεν ήταν ασφαλώς εύκολη μια τέτοια απόφαση για τον Μιχαήλ Ζωσιμά. Παίρνει μια απόφαση που ξέρει πως θα στενοχωρήσει τον δάσκαλό του, προς τον οποίο έτρεφε απόλυτο σεβασμό. Το Λιβόρνο όμως, στο οποίο είχε καταφύγει και διέπρεπε, ήταν διαποτισμένο με το πνεύμα του Διαφωτισμού – ένα πνεύμα βαθύτατα ανθρωπιστικό, που ξεκινούσε από το παρελθόν, περνούσε από το παρόν, κατευθυνόταν προς το μέλλον και απέβλεπε στην ανάσταση του Γένους, που ήταν και ο βασικός στόχος των Ελλήνων εκείνη την εποχή.

Με αυτό το πνεύμα έγινε η επιλογή του στο πρόσωπο του Γρηγόριου Παλιουρίτη, για την οποία δικαιώθηκε πλήρως, αφού το σχολείο που ο Παλιουρίτης διηύθυνε μέχρι το τέλος της ζωής του είχε μεταβληθεί σε ένα περίφημο «Ελληνομουσείον». Δικαίωσε πλήρως και τον Αθανάσιο Ψαλίδα, ο οποίος στην απαντητική επιστολή του προς τον Ζωσιμά είχε απαριθμήσει τα «αναμφισβήτητα προσόντα του» και τον είχε διαβεβαιώσει πως «θα φανεί ωφέλιμος για το Γένος».

Με παρόμοια βαθιά συναίσθηση του καθήκοντος και με το ίδιο υψηλό ήθος, απαλλαγμένο από κάθε καιροσκοπισμό και σκοπιμότητα, ανταποκρίθηκε και στο άλλο υψηλό αξίωμα του Προξένου στην Τοσκάνη, το οποίο του εμπιστεύτηκε η Επτάνησος Πολιτεία.

Αυτό το γεγονός έκανε τον Κοραή, σε επιστολή του προς φίλο του, να ομολογήσει: «Εις το ταλαίπωρον Γένος ημών, είς μόνον Ζωσιμάς ευρίσκεται, και παύοντος αυτού δεν ευρίσκεται πλέον άλλος να αναπληρώση τον τόπον του». Διαβάζοντας τις 55 σωζόμενες επιστολές τις οποίες έστειλε ως πρόξενος από την Τοσκάνη προς την Επτάνησο Πολιτεία –επιστολές τις οποίες ανασύραμε από τα αρχεία της Επτανήσου Πολιτείας– αντιλαμβάνεσαι πως το πιο κατάλληλο πρόσωπο για την τιμητική –και εξόχως ωφέλιμη– αυτή θέση για τη νεοσύστατη Πολιτεία της Επτανήσου και για το Δουκάτο της Τοσκάνης ήταν ο Μιχαήλ Ζωσιμάς.

Δείχνουν πως είχε κατανοήσει τον ιδιάζοντα ρόλο που παίζει το ειδικό βάρος ξεχωριστών ανθρώπων, όταν αυτοί ενεργούν από θέσεις υπεύθυνες με δική τους προαίρεση και εκπληρώνουν το χρέος το οποίο επωμίζονται – όχι γιατί τους υποχρεώνουν οι άλλοι, αλλά ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες.

Μια μόνο γεύση του μεγαλείου που διέκρινε τον Μ. Ζωσιμά, κατά την εκτέλεση των προξενικών του καθηκόντων, μπορούμε να πάρουμε από το παρατιθέμενο απόσπασμα επιστολής του, κατά τη χρονική περίοδο του έτους 1806. Από τις πληροφορίες του επιβεβαιώνεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της Επτανήσου Πολιτείας για τον τομέα της ναυτιλίας και για τις εμπορικές σχέσεις με το Δουκάτο της Τοσκάνης και για την ανταπόκρισή του στις απαιτήσεις που απορρέουν από το τιμητικό αξίωμα που του είχε εμπιστευθεί η Επτάνησος Πολιτεία:

«Η εκπλήρωση του καθήκοντος –γράφει– με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, είναι η δύναμη που μου επιτρέπει να ανταποκρίνομαι στο τιμητικό αξίωμα που κατέχω, ώστε να συνεχίσω να απολαμβάνω την τόσο επαινετή δημόσια εκτίμηση. Αυτή δίνει αξία στη ζωή του ανθρώπου· είναι η αρχή και η βάση της πραγματικής του ευτυχίας».

Αυτές οι απόψεις αποδεικνύουν το ήθος με το οποίο πορεύτηκε στη ζωή του ο Μιχαήλ Ζωσιμάς και, μαζί μ’ αυτόν, ολόκληρη η Ζωσιμαία Αδελφότητα, που έθεσε τον εαυτόν της –με πραγματική αυταπάρνηση– στην υπηρεσία του υπόδουλου Γένους και, στη συνέχεια, στην εδραίωση του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους και στην ακτινοβολία του απανταχού Ελληνισμού.

Αυτό το ίδιο ήθος διαπιστώναμε και τα μέλη της ερευνητικής ομάδας του Συνδέσμου Αποφοίτων Ζωσιμαίας Σχολής, επί τρεις ολόκληρες δεκαετίες, καθώς σε αρχεία, σε βιβλιοθήκες και σε προβεβλημένους χώρους των πόλεων στις οποίες έζησαν και έδρασαν οι Ζωσιμάδες, ανακαλύπταμε ανεκτίμητους αρχειακούς και μνημειακούς θησαυρούς, που δικαίωναν πλήρως όσους είχαν την έμπνευση να αποκαλέσουν αυτά τα εκλεκτά τέκνα της ιδιαίτερης πατρίδας μας:

«Μαικήνες της Παιδείας, κύριους εκπροσώπους του Οικουμενικού Πνευματικού Ελληνισμού, με τον οποίο αρχίζει και ολοκληρώνεται η είσοδος στον παράδεισο για την Ελλάδα».

ΣΠΥΡΟΣ ΕΡΓΟΛΑΒΟΣ