Η πτώση της Κωνσταντινούπολης είναι καταγεγραμμένη στη συλλογική συνείδηση του νεότερου ελληνισμού  ως το σημείο ρήξης με το «ένδοξο παρελθόν», το τέλος της αυταπάτης μιας «Μεγάλης Αυτοκρατορίας», η οποία είχε πλέον συρρικνωθεί στα περίχωρα της Βασιλεύουσας. Αυτό σε τίποτα δεν μειώνει τον θρήνο που εντυπώθηκε στη λαϊκή Μούσα αλλά και στη λόγια παράδοση. 

Επί τη ευκαιρία της αρχαιολογικής ανακάλυψης της μοναδικής εν ζωή προσωπογραφίας του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, του «Μαρμαρωμένου βασιλιά..», θα αναφερθώ σήμερα, άλλωστε έχουν γραφτεί τόσα για τη βασιλεύουσα όλα αυτά τα χρόνια, από την άλωση και εντεύθεν.

Για τον αρχαιολόγο, η στιγμή μιας ανακάλυψης είναι μοναδική. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για ένα εύρημα της ιστορικής εμβέλειας αλλά και της αποκλειστικότητας της μοναδικής εν ζωή προσωπογραφίας του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, του Κων/νου Παλαιολόγου, του θρυλικού «Μαρμαρωμένου Βασιλιά», που τον συνοδεύουν σπουδαίοι θρύλοι της λαϊκής παράδοσης του ελληνικού έθνους, οι οποίοι γεννήθηκαν την επομένη κιόλας της Άλωσης της Πόλης και συνδέονται με τον ηρωισμό του, αλλά και την ανάγκη λύτρωσης των Ελλήνων από τα δεσμά της σκλαβιάς από τους Οθωμανούς.

Πρόκειται για το σημαντικότερο εύρημα της βυζαντινής αρχαιολογίας, τα τελευταία 20 χρόνια, από την αρχαιολόγο-βυζαντινολόγο Αναστασία Κουμούση, εκτελώντας έργα συντήρησης στο Παλιομονάστηρο της Μονής Ταξιαρχών της Αιγιαλείας, ότι πίσω από μια, κατ’ επανάληψη, καμένη τοιχογραφία-εξ ου και τα ξεπλυμένα χρώματά της, υπήρχε η μορφή του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου. 

Αντικρίζοντας την  τοιχογραφία από απόσταση 5 μέτρων διέκρινε από χαμηλά τους δικέφαλους αετούς και καθώς ανέβηκε στη σκαλωσιά, τότε είδε σε απόσταση 30 εκατοστών τον Κων/νο Παλαιολόγο.

Μια ανακάλυψη που μας πηγαίνει τουλάχιστον 571 χρόνια πίσω, καθώς πρόκειται για τη μοναδική προσωπογραφία του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, η οποία δημιουργήθηκε πριν από την Άλωση, ενώ ήταν ζωντανός. Πορτρέτα του Κων/νου Παλαιολόγου υπάρχουν, αλλά έχουν δημιουργηθεί αργότερα. 

Ο δημιουργός της εν λόγω τοιχογραφίας είναι άγνωστος. Κατά πάσα βεβαιότητα προέρχεται από τον Μυστρά και γνώριζε τον αυτοκράτορα, γι’ αυτό και τον αποτύπωσε με τέτοια επιτυχία. 

Η Υπουργός Πολιτισμού κα Λίνα Μενδώνη επιβεβαίωσε ότι «ο ζωγράφος πρέπει να απέδωσε τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου από ιδία αντίληψη, δηλαδή το πρότυπό του να μην ήταν ένα επίσημο αυτοκρατορικό πορτρέτο, όπως συνηθιζόταν, αλλά ο ίδιος ο αυτοκράτορας. 

Στο Καθολικό της Παλαιάς Μονής διατηρούνται δύο στρώματα τοιχογραφιών υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας, των ύστερων βυζαντινών χρόνων. Η προσωπογραφία εντοπίστηκε στο δεύτερο στρώμα. 

Πρόκειται για αυθεντική προσωπογραφία που αποδίδει με ακρίβεια τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα. Είναι μια μορφή γήινη, ένας ώριμος άνδρας, με λεπτό πρόσωπο και εξατομικευμένα χαρακτηριστικά, τα οποία  αποπνέουν ηρεμία και ευγένεια.

Μπορεί ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο Ιουστινιανός, ο Ηράκλειος, οι Μακεδόνες αυτοκράτορες και άλλοι, να έχουν συνδεθεί έντονα με τις περιόδους ακμής του Βυζαντίου, αποτελώντας πλέον εμβληματικές μορφές της υπερχιλιετούς Ιστορίας του, ο Κων/νος Παλαιολόγος πέρασε στα όρια του θρύλου, καθώς, πέφτοντας μαχόμενος κατά την Άλωση της Κων/πολης στις 29 Μαΐου 1453, αναδείχτηκε σε μια από τις πλέον θρυλικές μορφές της ελληνικής λαϊκής παράδοσης ως ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς».

Στέφθηκε αυτοκράτορας στις 6 Ιανουαρίου του 1449, σε ηλικία 44 ετών και επιθυμία του προκατόχου του και αδελφού του Ιωάννη Η’ Παλαιολόγου. 

Ήταν το όγδοο από τα δέκα παιδιά του Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου και της Ελένης Δραγάση, κόρης του Σέρβου Ηγεμόνα Κονσταντίν Ντράγκα Ντεγιάνοβιτς.

Στέφθηκε το 1448 αυτοκράτορας στον  Μυστρά και όχι στην Αγιά Σοφιά στην Κων/πολη. 

Θρύλοι συνοδεύουν την τύχη του κατά την Άλωση. Κάποιες πηγές καταγράφουν απλά ότι σκοτώθηκε μαχόμενος, ελάχιστες υποστηρίζουν ότι ίσως διέφυγε, πολλές δεν αναφέρονται καν στο γεγονός.

Πάντως ο στενός του φίλος και συνεργάτης Γεώργιος Φραντζής, ο μόνος ιστορικός της Άλωσης, που την έζησε ως αυτόπτης μάρτυρας, περιγράφοντας τις τελευταίες στιγμές του Κων/νου, μαχόταν στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού ανέφερε ό,τι κρατώντας το σπαθί και την ασπίδα του διαρωτήθηκε «Δεν υπάρχει ένας Χριστιανός να πάρει το κεφάλι μου;» Τότε ένας Τούρκος τον έπληξε κι εκείνος έπεσε νεκρός.

Οι κατακτητές τον παράτησαν εκεί ανάμεσα με άλλους νεκρούς, νομίζοντας ότι είναι ένας απλός στρατιώτης. 

Άλλοι θρύλοι σχετίζονται με τον τόπο ταφής του. Από το ότι το πτώμα του αναζητήθηκε από τον Μωάμεθ Β΄ και όταν η σωρός βρέθηκε, τον θρήνησε και τον έθαψε, μέχρι ότι ετάφη στην Αγιά Σοφιά, ή στην Μονή της Παναγίας Περιβλέπτου, ή σε εκείνη της Ζωοδόχου Πηγής ή ακόμα στο  πρώην Ναό της Αγίας Θεοδώρας (σήμερα Τέμενος).

Και βέβαια, υπάρχει και ο πασίγνωστος θρύλος που καλλιεργήθηκε από την επομένη της Άλωσης ό,τι, δεν πέθανε και θα επιστρέψει απελευθερωτής πάλι με χρόνια με καιρούς…

«Χρόνια πολλά και στην Πόλη» αντηχεί η ευχή των δημοτών του Δήμου Μετσόβου στα αυτιά μου, ως δημότης και ως δημοτικός σύμβουλος, κάθε χρόνο την 25η Μαρτίου μετά την παρέλαση, που ανέβαιναν στο Δημαρχείο να χαιρετήσουν τη δημοτική αρχή, και να ευχηθούν χρόνια πολλά, αλλά και με στόμφο το  «και στη Πόλη» ειδικά οι ηλικιωμένοι που είχαν λάβει μέρος σε πολέμους, γαλουχημένοι με το πάλαι με χρόνια με καιρούς… 

Η δημοτική αρχή προσέφερε λουκούμι σοκολατάκι και κονιάκ.

Γιάννης Τσόδουλος