Το όρος Δρύσκος δεσπόζει ανατολικά της πόλης και αποτελεί την νότια προέκταση και κατάληξη του όρους Μιτσικέλι.  Η πιο σωστή γραφή είναι με ύψιλον αντί για γιώτα, αφού το όνομα πιστεύω, πρέπει να ετυμολογηθεί από το παλαιο-αλβανικό drushqe που σημαίνει «δάσος δρυών» και τέτοιο δάσος όντως υπάρχει στην περιοχή. 

Το πέρασμα του Δρύσκου είναι υποχρεωτικό για όσους έρχονται ή πηγαίνουν από τα Γιάννενα στο Μέτσοβο και από εκεί στην Θεσσαλία και στην Μακεδονία. Όλοι οι ξένοι περιηγητές  του 19ου αιώνα αναφέρουν το πετρόκτιστο μονοπάτι του Δρύσκου που είχε επισκευαστεί επί Αλή Πασά γι’ αυτό και ονομαζόταν «καλντερίμι του Αλή Πασά». Δίχως άλλο, το ίδιο μονοπάτι χρησίμευε και στους αρχαίους κατοίκους της λεκάνης των Ιωαννίνων είτε αυτοί ήταν οι προϊστορικοί Μολοσσοί που εγκαταστάθηκαν στην  κορυφή της Καστρίτσας και στο Βράχο της Λίμνης είτε αργότερα, οι Ρωμαίοι, οι Βυζαντινοί, και οι Οθωμανοί. Από αυτό ονειρεύονταν να περάσει και ο ξενιτεμένος Ηπειρώτης σιγοψιθυρίζοντας: «τάχα θα ζήσω για να ιδώ τα Γιάννιν’ απ’ το Ντρίσκο, κάθε λιθάρι που πατώ να σκύψω να φιλήσω…».

Το ιστορικό αυτό μονοπάτι κινδυνεύει να χαθεί για πάντα. Αισίως, καταφέραμε να εντοπίσουμε ένα τμήμα του ακριβώς πάνω από το γήπεδο των Λογγάδων χάρη στις πολύτιμες πληροφορίες της κας Βαΐτσας Ζαραβέλα, κατοίκου των Λογγάδων, την οποία ευχαριστούμε θερμά. Στο σημείο αυτό διακρίνεται το λίθινο, από γκρίζα πέτρα, πλάτους 4 μέτρων, μονοπάτι σε μήκος ενός χιλιομέτρου. Λίγο μετά, ανεβαίνοντας προς την κορυφή του Δρύσκου, καθίσταται απροσπέλαστο λόγω πυκνής βλάστησης. Προς τα Γιάννενα, το μονοπάτι, μετά το γήπεδο των Λογγάδων περνούσε από το χάνι της Λεύκας (που σώζεται ακόμα), και εν συνεχεία πηγαίνοντας περιμετρικά της λίμνης, από Κατσικά, εισέρχονταν στη πόλη από την Καλούτσα. Τα ίχνη του αυτά δεν μπορέσαμε να τα εντοπίσουμε. 

Εντοπίσαμε όμως, αν και με ιδιαίτερη δυσκολία, το μεσαίο τμήμα του, που ξεκινάει από την  ράχη του Δρύσκου, μεταξύ των υψωμάτων Βίγλας και Πολεμίστρας και κατηφορίζει προς τον Άραχθο. Στο σημείο αυτό της ράχης έγιναν οι περίφημες μάχες του Δρύσκου το 1912, κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων. Σε πολλά σημεία του έχει πλάτος περί τα 10 μέτρα αλλά το τμήμα αυτό του μονοπατιού διακόπτεται απότομα (από παλιά μεγάλη κατολίσθηση) στα μέσα περίπου της βόρειας πλαγιάς του Δρύσκου. Για αυτό το τμήμα ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ τον 19ο αιώνα αναφέρει ένα δάσος από φουντουκιές που όπως διαπιστώσαμε υπάρχει και σήμερα. 

Τέλος καταφέραμε να εντοπίσουμε το τελικό τμήμα του μονοπατιού που ξεκινάει από τον Άραχθο, κοντά στο μερικώς σωζόμενο σήμερα πέτρινο γεφύρι της Μπαλ(ν)τούμας (άλλο ένα αλβανικό τοπωνύμιο που σημαίνει βάλτος) ή αλλιώς γεφύρι της Κυράς που χτίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και καταστράφηκε στα μέσα του 19ου αιώνα. Το δεύτερο αυτό όνομα το οφείλει στην πάσσαινα Αϊσέ, τη σύζυγο του Σολιμάν πασά, προκάτοχου του Αλή πασά, μια ραδιούργα, αδίστακτη για εξουσία γυναίκα, στην οποία αποδίδεται η πρωτοβουλία για την κατασκευή του γεφυριού. Κοντά στο γεφύρι, επί του μονοπατιού, εντοπίσαμε το περίφημο χάνι της Μπαλ(ν)τούμας που το 1849 ζωγράφισε, μαζί με το γεφύρι της Κυράς, ο περίφημος Άγγλος τοπιογράφος Edward Lear (φωτο). Το χάνι θεωρούνταν χαμένο αλλά προς μεγάλη μας χαρά διαπιστώσαμε ότι αν και ερειπωμένο, σώζεται ακόμα και μάλιστα σχεδόν στην ίδια μορφή που είχε την εποχή του Lear. 

Το καλντερίμι του Αλή Πασά σταμάτησε να αποτελεί το κύριο πέρασμα του Δρύσκου το 1930 όταν ολοκληρώθηκε ασφαλτοστρωμένος δρόμος και νέα γέφυρα (σε θέση βορειότερα από την παλιά αλλά που λέγεται και αυτή Μπαλντούμα). Την γέφυρα αυτή ανατίναξαν οι Γερμανοί το 1944. Τα ερείπια της είναι ακόμα ευδιάκριτα. Ο ασφαλτόδρομος του 1930 εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 1960 όταν κατασκευάστηκε εκ νέου άλλος δρόμος από τα Γιάννενα στην Μπαλντούμα και χτίστηκε η γέφυρα που υπάρχει μέχρι σήμερα δίπλα στην προηγούμενη. Έτσι στον Δρύσκο υπάρχουν σήμερα τέσσερα περάσματα: το καλντερίμι του Αλή Πασά, ο δρόμος του 1930, ο δρόμος του 1960, και η Εγνατία του 2014, η «μεγάλη πισσωμένη ταφόπλακα στο κορμί της πατρίδας, καταργώντας ταπεινές διαδρομές…». Η Εγνατία διασχίζει σε μήκος 4,5 χιλιομέτρων τα σπλάχνα του βουνού (η σήραγγα του Δρύσκου που είναι και η μεγαλύτερη της Ελλάδας), περνώντας κάτω από τα άλλα τρία περάσματα του Δρύσκου πριν καταλήξει στην κολοσσιαία σύγχρονη γέφυρα Αράχθου. 

Θα είναι μεγάλο κρίμα και αμέλεια αν αφήσουμε το καλντερίμι του Δρύσκου να χαθεί. Πέρα από το ότι είναι ένα πολύ σημαντικό ιστορικό μνημείο θα μπορούσε να αποκατασταθεί και να αποτελέσει μια όμορφη πεζοπορική διαδρομή ενώ ο ασφαλτόδρομος του 1930 θα μπορούσε, αφού συντηρηθεί, να χρησιμοποιηθεί ως ποδηλατόδρομος.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΧΑΡΙΣΗΣ