Στην ιστορική συνοικία της Καλούτσιανης (ή Καλούτσια) στα Ιωάννινα, εκεί όπου η παράδοση συναντά την πνευματικότητα, δεσπόζει ο Ιερός Ναός της Αγίας Μαρίνας, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης και ζωντανός φορέας μνήμης, πίστης και τέχνης.

Η αρχική του ίδρυση τοποθετείται στα τέλη του 18ου αιώνα, πιθανώς το 1791, ενώ η σημερινή μορφή του ναού διαμορφώθηκε το 1852, χάρη στη γενναιοδωρία των Ζωσιμάδων και ιδιαίτερα του Νικολάου Ζωσιμά διαθέτοντας για το Ναό 10.000 ρούβλια. Ο ναός έχει τυπική ηπειρώτικη αρχιτεκτονική, τρίκλιτη βασιλική με ξύλινη στέγη και γυναικωνίτη και φιλοξενεί ανεκτίμητο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 19ου αιώνα, επιχρυσωμένο και διακοσμημένο με ιερά σύμβολα και παραστάσεις.

Ο ναός έχει γνωρίσει καταστροφές, όπως αυτή από τον  Βελή Μπέη το 1829, αλλά κάθε φορά αναγεννιόταν μέσα από τις στάχτες του, σύμβολο αντοχής και συλλογικής πίστης των Γιαννιωτών. Στην αυλή του, δεσπόζει και το παρεκκλήσιο του Αγίου Ιωάννου του εξ Ιωαννίνων, που ανεγέρθηκε μετά το 1928 προς τιμήν του νεομάρτυρα Αγίου της πόλης. Σημαντική βιβλιογραφική αναφορά για την ιστορία και την αρχιτεκτονική του Ναού της Αγίας Μαρίνας αποτελεί το σύγγραμμα της Μαίρης Μ. Κωστή, με τίτλο «Η Αγία Μαρίνα της Καλούτσιας: Ιστορική Μονογραφία». Το έργο αυτό καταγράφει με τεκμηριωμένο και επιστημονικό λόγο την πορεία του ναού μέσα στον χρόνο, εστιάζοντας τόσο στις ιστορικές ανακατατάξεις της εποχής όσο και στις καλλιτεχνικές και λειτουργικές ιδιαιτερότητες του μνημείου. Αποτελεί σημείο αναφοράς για κάθε μελετητή της ηπειρωτικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, αλλά και για κάθε Γιαννιώτη που επιθυμεί να γνωρίσει σε βάθος την πνευματική και πολιτισμική κληρονομιά της πόλης του.

Στο έργο της «Η Αγία Μαρίνα της Καλούτσιας: Ιστορική Μονογραφία», η Μαίρη Μ. Κωστή παραθέτει δύο ιδιαίτερα σημαντικές και σπάνιες πληροφορίες που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της ιστορίας του ναού. Πρώτον, αναφέρει πως στα παλαιότερα χρόνια ο περίβολος του ναού χρησιμοποιούνταν ως κοιμητήριο, αναφορά που επιβεβαιώνεται τόσο από Πρακτικό του 1916 όσο και από την προφορική μαρτυρία του εφημέριου του ναού την περίοδο (περίπου) 1967-1996, αειμνήστου πατρός Δημητρίου Σιόντη.

Η δεύτερη πληροφορία που καταγράφεται έχει ιδιαίτερη ιστορική και συγκινησιακή φόρτιση: σύμφωνα με τον π. Δημήτριο Σιόντη, το έτος 1906, εντός του κοιμητηρίου του ναού ετάφη ο Καπετάν Αρκούδας (Γεώργιος Λεπιντάτος ή Αλεπεντάτος – οπλαρχηγός από τη Σαμαρίνα Γρεβενών) ο οποίος σκοτώθηκε σε συμπλοκή με τουρκικές δυνάμεις κοντά στη γέφυρα Κόκορη στο Ζαγόρι, πλησίον σε ένα άλλο γεφύρι της περιοχής γνωστό πλέον ως Γεφύρι του Καπετάν Αρκούδα.  Οι Τούρκοι, σε ένδειξη βαρβαρότητας, αποκεφάλισαν τον μαχητή, και η ταφή του πραγματοποιήθηκε με τιμή, αν και μέσα σε συνθήκες φόβου. Αυτόπτης μάρτυρας της ταφής υπήρξε ο ίδιος ο πατέρας του αειμνήστου π. Δημητρίου Σιόντη, ο οποίος μετέφερε προφορικά τη συγκλονιστική αυτή ιστορία στον γιο του.

Η μαρτυρία αυτή, προσδίδει ακόμη μεγαλύτερο βάθος στον ιστορικό ρόλο του ναού, που δεν υπήρξε μόνο τόπος λατρείας, αλλά και σιωπηλός φρουρός της τοπικής συλλογικής μνήμης. Τέλος, η πρώτη καμπάνα που χτύπησε για να καλωσορίσει τους Έλληνες στρατιώτες νικητές κατά την Απελευθέρωση των Ιωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου 1913, ήταν αυτή της Αγίας Μαρίνας, καθώς ο Ελληνικός Στρατός εισήλθε στην πόλη από την σημερινή οδό Κ.Α. Φεβρουαρίου.

Κατά την ετήσια πανήγυρη της Αγίας Μαρίνας, στις 17 Ιουλίου, ο ναός γεμίζει από προσκυνητές, ενώ λατρευτικές εκδηλώσεις και θείες λειτουργίες τελούνται με τη συμμετοχή πλήθους πιστών και την ευλογία της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων. Η Αγία Μαρίνα στην Καλούτσιανη (Καλούτσια) δεν αποτελεί μόνο τόπο λατρείας, αλλά ένα ζωντανό σημείο αναφοράς της πολιτιστικής και πνευματικής ταυτότητας των Ιωαννίνων. Οι αναστηλωτικές παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών έχουν αναδείξει το ναό, ανασκάπτοντας παλαιότερες αγιογραφίες και διασώζοντας τη λεπτομέρεια και τη θρησκευτική ατμόσφαιρα του χώρου. Ο επισκέπτης δεν μένει απλώς με τη γαλήνη της προσευχής. Νιώθει πως διαβαίνει κατώφλι μνήμης, σε έναν ναό που, με σεμνότητα και επιβλητικότητα, στέκει φρουρός της πίστης και της ιστορίας, σε μια πόλη που δεν σταματά ποτέ να αφηγείται το παρελθόν της.

Παναγιώτης Γεωργούλας, Εκπαιδευτικός