Τον Ιούνιο του 1958, ο Οδυσσέας Ελύτης έδωσε μια σπάνια συνέντευξη, με τίτλο «Η κακοδαιμονία των Ελλήνων». Η συνέντευξη αυτή, μολονότι πέρασαν από τότε 67 ολόκληρα χρόνια, παρουσιάζει ιδιαίτερο και διαχρονικό πολιτικό ενδιαφέρον. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Ελύτης δεν ήταν μόνο ένας αξιόλογος ποιητής - βραβευμένος αργότερα με το βραβείο Νόμπελ• ήταν ταυτόχρονα ήρωας του αλβανικού μετώπου, που σώθηκε ως εκ θαύματος• ήταν ο υμνητής της Ενιαίας Εθνικής μας Αντίστασης, και η ποίησή του, μελοποιημένη σε ικανό βαθμό από τον Μίκη Θεοδωράκη, αναδίδει οσμή πολιτική - γνήσια πατριωτική• και όπως είπε στους Έλληνες της Στοκχόλμης, μετά τη βράβευσή του από τη Σουηδική Ακαδημία, «εκείνο που μας ενώνει όλους τους Έλληνες είναι η αγάπη για την Ελλάδα• και αγαπάει την Ελλάδα εκείνος που στέκεται δίπλα στο λαό της και αγαπάει όλο το λαό της».

Εκφράζοντας, λοιπόν, εντελώς ανεπιφύλακτη και αδέσμευτη τη γνώμη του, δήλωσε, κατά τη συνέντευξή του, πως «κυρίως πάσχουμε από μια μόνιμη, πλήρη και κακοήθη ασυμφωνία μεταξύ του πνεύματος της εκάστοτε πολιτικής μας ηγεσίας και του ήθους που χαρακτηρίζει τον βαθύτερο ψυχικό πολιτισμό του ελληνικού λαού στο σύνολό του. Αυτή η ασυμφωνία είναι η αιτία που οι πολιτικές πράξεις σχεδιάζονται και εκτελούνται ερήμην των αντιλήψεων για τη ζωή, και γενικότερα των ιδανικών που είχε διαμορφώσει ο Ελληνισμός μέσα στην υγιή κοινοτική του οργάνωση και στην παράδοση των μεγάλων αγώνων για την ανεξαρτησία του. Ο λαός αυτός εκλέγει, κατά κανόνα, την ηγεσία του. Και όμως αυτή, όταν αναλάβει την ευθύνη της εξουσίας, κατά ένα μυστηριώδη τρόπο, αποξενώνεται από τη βάση που την ανέδειξε και ενεργεί σαν να βρισκόταν στο Τέξας ή στο Ουζμπεκιστάν. 

Ένας από τους κυριότερους παράγοντες των παρεκκλίσεων της ηγεσίας από το ήθος του λαού είναι η εκ του αφανούς και εκ των έξω προστατευτική κατεύθυνση. Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στην προσαρμοστική πολιτική και στη δουλοπρέπεια. Έχουμε δηλαδή την τάση να παρουσιαζόμαστε διαρκώς διαφορετικοί απ’ ό,τι πραγματικά είμαστε. Το κακό πάει πολύ μακριά. Όλα τα διοικητικά μας συστήματα, οι κοινωνικοί μας θεσμοί, τα εκπαιδευτικά μας προγράμματα, αρχής γενομένης από τους Βαυαρούς, πάρθηκαν με προχειρότατο τρόπο από έξω, και κόπηκαν και ράφτηκαν όπως όπως επάνω σ’ ένα σώμα με άλλες διαστάσεις και άλλους τρόπους αναπνοής. Κι αυτά τα λέω εγώ, που κήρυξα με φανατισμό την ανάγκη της επικοινωνίας μας με το διεθνές πνεύμα, και τη διαμόρφωση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού σχήματος, όπου να έχει τη θέση της η Ελλάδα και να βασίζεται σε μια γερή και φυσιολογικά αναπτυγμένη παιδεία. Ενώ σ’ εμάς, όχι μόνο δεν λειτουργεί σωστά, αλλά, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, η ηγετική μας τάξη, στο κεφάλαιο της ελληνικής παιδείας, έχει μαύρα μεσάνυχτα. Πώς θέλετε, λοιπόν, να αναθρέψει, όπως πρέπει, τη νέα γενιά;

Όλα τα άλλα κακά που θα μπορούσα να καταγγείλω - η έλλειψη ουσιαστικής αποκέντρωσης και αυτοδιοίκησης, η έλλειψη προγραμματισμού για την πλουτοπαραγωγική ανάπτυξη της χώρας, ακόμα και ο τρόπος με τον οποίο ασκείται η εξωτερική μας πολιτική, είναι ζητήματα βαθύτερης ελληνικής παιδείας. Μόνο αυτή μπορεί να προικίσει έναν ηγέτη με την απαραίτητη ευαισθησία που χρειάζεται για να ενστερνιστεί, και αντιστοίχως να αποδώσει, το ήθος του λαού.

Γιατί αυτός ο λαός έχει φτιάξει ό,τι καλό υπάρχει σ’ αυτόν τον τόπο. Όσο, λοιπόν, κι αν είναι λυπηρό, πρέπει να το πω: ο Ελληνισμός, για την ώρα του τουλάχιστον, επέτυχε ως γένος, αλλ’ απέτυχε ως κράτος. Σε μιαν αναβίωση αυθεντική δεν είναι δυνατόν πια να ελπίζουμε• αλίμονο! Εκατόν και πλέον έτη αχρησίας είναι αρκετά για να ατροφήσουν ακόμα και οι πιο ζωντανοί θεσμοί.

Ωστόσο, υπάρχει τρόπος να πλησιάσουμε, με σωφροσύνη και μελέτη, στη λύση του προβλήματος. Ο πρώτος και αντικειμενικός σκοπός είναι να λυτρωθεί ο πολίτης από το ταμπού της εξουσίας. Και θα λυτρωθεί μόνον, αν έχει τρόπο να παρακολουθεί από κοντά πού και πώς αξιοποιούνται οι θυσίες του, οικονομικές και άλλες, που σήμερα καταβροχθίζονται από ένα μακρινό και αόρατο φάντασμα».

* * * 

Αυτά έγραφε, πριν από 67 χρόνια, ο Ελύτης και «παρακαλούσε το μέλλον να τον διαψεύσει»! Και αντί το μέλλον να τον διαψεύσει, ήρθε, 55 χρόνια μετά, μια άλλη εκλεκτή προσωπικότητα, που βρισκόταν σε «εκλεκτική συγγένεια» με τον Ελύτη, αυτήν της υψηλής ποίησης και της υψηλής μουσικής, και με κοινά γνωρίσματα τη λεπτή πολιτική σκέψη και την αγάπη για την πατρίδα, ο Μίκης Θεοδωράκης• αυτός, κατά την ανακήρυξή του σε επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, το 2013, απευθυνόμενος προς την ανώτατη πνευματική ηγεσία της χώρας, την κάλεσε να πρωτοστατήσει και να γίνει η Ελλάδα, με τα ισχυρά και διεθνώς αναγνωρισμένα πνευματικά της βάθρα, «η Ελβετία του Πολιτισμού», με το σκεπτικό ότι: «Το γεγονός ότι η Ελευθερία που μας παρέδωσαν οι αγωνιστές του 1821, δεν κατόρθωσε, επί δύο σχεδόν αιώνες, να στεφθεί με την απόκτηση της πλήρους Εθνικής Ανεξαρτησίας, μας έχει καταντήσει λαό ανίκανο να εκμεταλλευθεί και να αναδείξει, όχι μόνο το φυσικό μας πλούτο, αλλά κυρίως τον ανθρώπινο στους κρίσιμους τομείς της Κοινωνίας και του Πνεύματος».

Και, σε πνεύμα παρόμοιο με αυτό του Ελύτη, πρόσθεσε: «Ένας λαός, όπως και ο κάθε άνθρωπος, ολοκληρώνεται μόνο εάν κατορθώσει όχι μόνο να γίνει, αλλά και να λειτουργεί ως υπεύθυνος πολίτης απέναντι σε κάθε μείζον θέμα που αφορά τον ίδιο και τη χώρα του».

Αν μάλιστα ζούσαν σήμερα, και είχαν το κουράγιο να παρακολουθήσουν τα συμβαίνοντα σε τούτο το δύσμοιρο τόπο, τόσες δεκαετίες μετά, τότε είμαι βέβαιος ότι: Ο Ελύτης θα ένιωθε βαθύτατη θλίψη για το γεγονός ότι «το μέλλον, όχι μόνο δεν τον διέψευσε», αφού η σημερινή κατάσταση της χώρας μας είναι ίδια - και χειρότερη από αυτήν της εποχής που έδωσε τη συνέντευξη - η δε σημερινή πολιτική ηγεσία, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, βρίσκεται στα ίδια και πιο «μαύρα σκοτάδια στο κεφάλαιο της ελληνικής παιδείας», και ότι «όλα τα κακά που θα μπορούσε να καταγγείλει», και μαστίζουν και σήμερα τον ελληνικό λαό, «είναι ζητήματα της έλλειψης βαθύτερης ελληνικής παιδείας».

Την ίδια θλίψη θα ένιωθε και ο Θεοδωράκης, ο οποίος μάλιστα έζησε από το 2004 μέχρι το έτος του θανάτου του (το 2021) όλο το δράμα του λαού μας, το οποίο συνεχίζεται, και αν ακολουθήσουμε την ίδια πορεία, θα συνεχίζεται σε εντονότερους ρυθμούς• αυτός είναι και ο λόγος που από την αίθουσα της Ακαδημίας μάς συμβούλευσε, όχι μόνο να γίνουμε, αλλά και να λειτουργούμε ως ελεύθεροι και υπεύθυνοι πολίτες.

Πάντως και οι δύο, αν είχαν παρακολουθήσει τις συνεδριάσεις της Βουλής που αφορούσαν τη συγκρότηση των επιτροπών για το χωρίς όρια και φραγμούς σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, με όσα ανομολόγητα συνέβησαν σ’ εκείνες τις συνεδριάσεις, θα κατέληγαν - πιστεύω - στο συμπέρασμα πως αυτή η Βουλή δεν μπορεί να εκπροσωπεί «το Γένος», για το οποίο είχε μιλήσει στη συνέντευξή του ο Ελύτης, ούτε η Ελλάδα επιδίωξε μέχρι τώρα να γίνει «η Ελβετία του Πολιτισμού», όπως ζήτησε από τους ακαδημαϊκούς μας ο Θεοδωράκης• απλά, θα ακολουθεί, άσκοπα και απειλητικά για την ίδια την επιβίωσή της, την πορεία αυτών που ρυθμίζουν τις τύχες της, στο όνομα μιας παρεξηγημένης, από την πολιτική της ηγεσία, «προσαρμοστικής πολιτικής», που, αν δεν προσέξεις όσο πρέπει, ή αν δεν έχεις το πολιτικό και ηθικό σθένος να αντιδράσεις, όταν και όσο πρέπει, μπορεί να πάρει τη μορφή της δουλοπρέπειας• και από αυτόν τον κίνδυνο θέλησε να μας προφυλάξει ο Ελύτης με τη συνέντευξή του.