Η  κορυφαία γιορτή της πιο οικείας και αγαπητής μορφής στον χριστιανικό λατρευτικό κύκλο. Ο Δαμασκηνός γράφει: Δεν θα ονομάσω ‘’θάνατο την ιερή σου μετάσταση, αλλά κοίμηση ή εκδημία ή μάλλον ενδημία, τούτο διότι ενώ έφυγες από το σώμα (εξεδήμησες)  τώρα ενδημείς  στα καλλίτερα’’ όπου προφανώς εννοούνται  τα άφθαρτα ουράνια. Η Θεοτόκος υπερέβη τη φθορά επειδή γέννησε τον άφθαρτο.

Περισσότερο από κάθε άλλο ιερό πρόσωπο ο λαός τιμά και σέβεται την Παναγία, την οποία επικαλείται σε κάθε δύσκολη στιγμή της ζωής.

Σύμφωνα μάλιστα με τις δημώδεις δοξασίες αλλά και την εκκλησιαστική υμνογραφία, η Παναγία  συνεχώς παρακαλεί τον Χριστό για το καλό των ανθρώπων. Γι’ αυτό οι θεομητορικές γιορτές έχουν ξεχωριστή θέση στο λαϊκό καλαντάρι, ιδιαίτερα της Κοίμησης της Παναγίας στα 15 Αυγούστου, με τη νηστεία και τις παρακλήσεις  που προηγούνται όλο το Δεκαπενταύγουστο.

Ο Δεκαπενταύγουστος δεν επιδέχεται εξήγηση ούτε συζήτηση. Υπάρχει εκεί ψηλά, στην αιωρούμενη ολοκλήρωση του καλοκαιριού, μεταξύ ουρανού και θάλασσας, ορατών και αοράτων, υπαρξιακών παλμών και συναισθηματικού φόρτου.

Ακόμη κι εκείνοι που βρίσκουν στη γιορτή μοναδική ευκαιρία  για απλώς  περισσότερη καλοκαιρινή διασκέδαση  δε μένουν ανέγγιχτοι  από τη συγκινησιακή δόνηση που πλανιέται στην ατμόσφαιρα.

 Η σχέση  με την Παναγία  είναι υπόθεση προσωπική του κάθε ατόμου αλλά και ταυτότητα  θρησκευτική του κάθε τόπου. Το μαρτυρούν τα επίθετα (προσωνυμίες) που ονοματίζουν τις τοπικές Παναγίες, κυρίως στα νησιά του Αιγαίου: Θαλασσινή, Βουνιώτισσα, Γκρεμιώτισσα, Τουρλιανή, Καστρινή, Αρχοντοπαναγιά, Σπηλιανή, Εκατονταπυλιανή… Ονόματα που το καθένα τους δηλώνει τη βεβαιότητα της αναμφισβήτητης  και προσωπικής παρουσίας της Θεομήτορος σε όλα τα νησιά μας.

Στην υπόλοιπη χώρα αποκαλείται με άλλα προσωνύμια όπως Ελεούσα,  Ηλιόκαλλη,  Γλυκοφιλούσα, Βρεφοκρατούσα Χρυσοσπηλιώτισσα...

 Οι προσωνυμίες αυτές, που έχουν μεγάλη σπουδαιότητα για τη γνώση της θρησκευτικής ζωής, της ιστορίας, της τοπογραφίας και της λαογραφίας ενός τόπου, προέρχονται συνήθως από ιδιότητες της Παναγίας, τον επιγραφικό της κύκλο, το χρόνο που γιορτάζει, ή που βρίσκεται η  εκκλησία ή η εικόνα της.

Τα παραπάνω επίθετα της Θεοτόκου είναι απλώς και μόνο ενδεικτικά του πλούτου των προσωνυμιών της, αφού δεν υπάρχει χώρος στα νησιά, στα βουνά και στους κάμπους, χωρίς μια δικιά του Παναγιά, με ξεχωριστό όνομα καθεμιά,  παρά τη χριστιανική ενιαία  λατρεία της. 

Η ορθόδοξη παράδοση έχει θεσπίσει διάφορες γιορτές –αναμνήσεις της ζωής της Θεοτόκου, τα οποία ο Νικόδημος ο Αγιορείτης υιοθετεί ως εξής:

  Τριών ετών αφιερώθη και έμεινε στο ναό τα επόμενα 12 χρόνια. Αφού βγήκε, έλαβε το μήνυμα  του Ευαγγελισμού  και σε ηλικία 16 ετών γέννησε τον  Χριστό. Μετά την Ανάληψη του Χριστού έμεινε εν ζωή άλλα 11 χρόνια. Κατά συνέπεια, όταν  εκοιμήθη ήταν 59 ετών.

   Κατά την παράδοση, όταν ανοίχθηκε ο τάφος για να προσκυνήσει ένας  μαθητής που ήταν απών κατά την κοίμηση, ο τάφος βρέθηκε άδειος. Η αιτιολογία της μεταστάσεως ανάγεται στην όλη πολιτεία  της Θεοτόκου επί της γης. Γράφεται λοιπόν πως ‘’έπρεπε δε εκείνης της οποίας διεφυλάχθη η παρθενία κατά τον τοκετό, αδιάφθορο να συντηρηθεί το σώμα μετά θάνατον’’. Παρά ταύτα η Θεοτόκος δεν άφησε τον τάφο χωρίς δώρα, αλλά μετέδωσε σ’ αυτόν την ευωδία της χάριτος ’’πηγήν  ιαμάτων και πάντων των  αγαθών τοις πίστει  προσιούσι το μνήμα’’.

 Κοντά σε κάθε Παναγιά κάποια γυναίκα έχει ορίσει στη ζωή της να τη φυλάει. Χιλιάδες αφανείς ιέρειες συντηρούν και σώζουν τις εκκλησίες της. Σε σχέση οικεία αποκλειστική φροντίζουν και στολίζουν  την εικόνα, που έφτασε εκεί  επειδή το ήθελε η Θεοτόκος, θαυματουργά, είτε την έφεραν τα κύματα όπως στην Ίο, είτε την έβγαλε η γη  από τα σπλάχνα της, όπως στην Τήνο, είτε την έφεραν από τη Σουμελά... 

 Ανεβαίνει η πενιχρή δέηση της μάνας, που ανηφορίζει το μονοπάτι για το ταπεινό εκκλησάκι. Τα δάκρυα  κι ο στεναγμός  της ορφάνιας από τους  ‘’χαμένους’’ οικείους, σφιχτοπλέκοντας στεφάνι ταπεινό μα πολύτιμο γύρω από τη γλυκιά μορφή της.

 Σκέπη, παρηγοριά και ανάταση. Μια χιλιόχρονη σχέση εμπιστοσύνης και αφοσίωσης. Ύστερα θα ’ρθει ένα μεγάλο φεγγάρι δεκαπενταυγιάστικο για να φωτίσει τη νύχτα. Και πάνω στα νερά θα περπατήσει η κυριαρχία της Αγάπης.

Ανεξίτηλες μου έχουν μείνει στη μνήμη οι σκηνές  από  τις ετοιμασίες  όταν τότε  μικρά παιδιά ετοιμαζόμασταν να πάμε στο μοναστήρι της Τσούκας  να μεταλάβουμε ανήμερα της Κοίμησης της Θεοτόκου, το Δεκαπενταύγουστο, μετά την δεκαπενθήμερη νηστεία. 

Ξεκινούσαμε από το χωριό μέσα από μονοπάτια φορτωμένοι με τις κουρελούδες  και τα φαγώσιμα (ντομάτες, ελιές, ψωμί ) να κοιμηθούμε στα κελιά το βράδυ με άλλους προσκυνητές και χαραυγή να ξυπνήσουμε να μεταλάβουμε. Στιγμές κατανυκτικές ανεπανάληπτες που με συντροφεύουν ακόμα σαν να μην πέρασαν  τόσα χρόνια. Αυτές οι στιγμές κράτησαν τη γενιά μου  κοντά στη θρησκεία μας, στα ιερά και τα όσια.                     

  Ανήμερα αλλά και παραμονή τελούνται πανηγύρια στην ανάμνηση της Κοίμησης της Παναγίας, παραδοσιακά στο απόγειο του καλοκαιριού όπου έχει ολοκληρωθεί ο παραγωγικός κύκλος, αφήνοντας τους ανθρώπους χρόνο σχόλης…

Στα πανηγύρια οι άνθρωποι ανταμώνουν, επικοινωνούν, εκφράζονται, επιδεικνύονται, παρατηρούν και παρατηρούνται, ερωτεύονται, σπαταλούν ψυχικά, σωματικά και υλικά αποθέματα, επαναπροσδιορίζουν την σχέση με την κοινότητα, το φυσικό περιβάλλον.

   Σήμερα οι κάτοικοι των πόλεων προσπαθούν να βιώσουν όλα αυτά επανερχόμενοι κάθε χρόνο στους προγονικούς τόπους, στο πανηγύρι της Παναγιάς  ως σε απολεσθέντες παραδείσους που απαρνήθηκαν για τα αστικά κέντρα όπου τους καλεί ο αγώνας για την επιβίωση.           

ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΚΑΙ 

ΚΑΛΗ ΠΑΝΑΓΙΑ               

(Μέτσοβο)