Ως «τοπιογραφίσκος», παρουσιάζονταν ο ίδιος αυτο-ειρωνευόμενος· αλλά στην πραγματικότητα ήταν ένας από τους σημαντικότερους τοπιογράφους του 19ου αιώνα. Ένας άνθρωπος με ευφυία πολύ άνω του μετρίου, που μετουσίωνε τα τοπία που τον συγκινούσαν σε πίνακες και διηγήσεις ταξιδιωτικές. Η υπόλοιπη πραγματικότητα δεν ήταν για αυτόν παρά ανοησίες· με την παιδική ψυχή του και το αστείρευτο χιούμορ του την περιγελούσε με τα «λιμερίκια» του - ποιήματα γεμάτα λογοπαίγνια, συχνά αυτοσαρκαστικά και όχι χωρίς κόστος της εικόνας του προς τα έξω. Μια εικόνα που ήταν ήδη περίπλοκη: επιληπτικός, ασθματικός, καταθλιπτικός, στρογγυλομύτης, υπέρβαρος, άγαρμπος, μονίμως σε οικονομική ανασφάλεια, κρυφο-ομοφυλόφιλος, εργένης, αλλά και διάσημος - η Βασίλισσα Βικτωρία υπήρξε μαθήτριά του ενώ ο ίδιος ήταν αυτοδίδακτος! Αυτός ήταν ο κύριος Edward Lear (1812-1888).

Την πρώτη φορά που αντίκρισε τα Γιάννενα, ο Lear απογοητεύτηκε. Οι πίνακες προηγούμενων ζωγράφων-περιηγητών τον είχαν προϊδεάσει για κάτι διαφορετικό. Όμως τελικά η πόλη τον κέρδισε και την θεωρούσε σαν μία από τις πιο ρομαντικές πόλεις που είχε δει ποτέ. Την επισκέφθηκε τρεις φορές: το 1848, το 1849 και το 1857. Στη δεύτερη επίσκεψή του, στις 11–13 Μαΐου 1849, ζωγράφισε το εσωτερικό του Ιτς Καλέ: «Για ώρες θα μπορούσα να περιφέρομαι στις επάλξεις του κάστρου, απέναντι από το σεράι του πασά, ανάμεσα στις κατεστραμμένες οχυρώσεις ή κοντά στον παράξενα στολισμένο τάφο όπου κείται το σώμα του άνδρα που για τόσο πολύ καιρό έκανε χιλιάδες να τρέμουν», σημείωνε στο ημερολόγιό του την ημέρα των 37ων γενεθλίων του.

Μας άφησε δύο σχέδια από το Ιτς Καλέ. Τα σχέδιά αυτά είναι εξαιρετικά πιστά στην πραγματικότητα και έχουν σήμερα μεγάλη ιστορική αξία.

Το πρώτο σχέδιο το ζωγράφισε ανεβασμένος στον πρώτο προμαχώνα της πύλης του Ιτς Καλέ (σχέδιο 1, φωτ. 1). Στο σχέδιο διακρίνεται δεξιά η ανατολική πύλη του Κάστρου, στη σημερινή οδό Γ. Σουγδούρη, με σκάλα που οδηγούσε στα τείχη και η οποία δεν υπάρχει πλέον· το Ασλάν Τζαμί με τον μεντρεσέ και τον βυζαντινό πύργο του Βοημούνδου στο κέντρο (κατά πάσα πιθανότητα αυτός είναι ο πύργος του Βοημούνδου και όχι ο άλλος που βρίσκεται μέσα στο Ιτς Καλέ)· αριστερά οι δύο θόλοι των στεγών της Οθωμανικής Βιβλιοθήκης και το Σουραφί Σεράι. Μπροστά από το Σουραφί Σεράι ο Lear σχεδιάζει δύο καμαρόπορτες - η μία ήταν η αυλόπορτα της βιβλιοθήκης (δεν υπάρχει πλέον, αλλά σώζεται σε φωτογραφία της δεκαετίας του 1930), ενώ η δεύτερη δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί σε ποιο κτίριο ανήκε. Η απεικόνιση του Μιτσικελίου στα δεξιά είναι αξιοθαύμαστης ακρίβειας, όπως και στα αριστερά, του λόφου Γαρδικίου και του όρους Κασιδιάρη στο βάθος.

Επάνω: σχέδιο του Edward Lear (1849) - Ιτς Καλέ

Κάτω: φωτογραφία 2025 από το ίδιο ακριβώς σημείο

Το δεύτερο σχέδιο φιλοτεχνήθηκε περίπου 145 μέτρα μακρύτερα (σχέδιο 2, φωτ. 2). Δεξιά απεικονίζεται ο τάφος του Αλή Πασά, τα μαγειρεία (όπου σήμερα λειτουργεί καφέ-εστιατόριο) και στο κέντρο, στο βάθος, το Ασλάν Τζαμί με τον πύργο του Βοημούνδου. Πάνω από την πύλη υπήρχε διώροφο κτίριο που γκρεμίστηκε γύρω στο 1920. Στα αριστερά του σχεδίου εμφανίζονται κτίρια που σήμερα βρίσκονται σε ερειπώδη κατάσταση. 

Σύμφωνα με τον Σαλαμάγκα (Καθώς χάραζε η ελευθερία, σ. 37) αποτελούσαν τον γυναικωνίτη, ο οποίος κατεδαφίστηκε μετά τη φωτιά του σεραγιού το 1870. Το σύνολο αυτό ήταν απομονωμένο από το κυρίως παλάτι και μεσολαβούσαν εγκαταστάσεις αμυντικές με θέσεις για κανόνια, όπως προκύπτει από χαλκογραφία των W. L. Leitch και H. Adlard του 1843. 

Επάνω: σχέδιο του Edward Lear (1849) – Ιτς Καλέ

Κάτω: φωτογραφία 2025 από το ίδιο ακριβώς σημείο

Τα σημερινά κτίρια του Μουσείου Αργυροτεχνίας και το εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων δεν υπήρχαν· πρέπει να χτίστηκαν ταυτόχρονα με το Νοσοκομείο των Αγίων Αναργύρων, που ανεγέρθηκε στη θέση του παλατιού που είχε καεί το 1870. Υπάρχουν ήδη στον χάρτη της πόλης του Μελίρρυτου (1920). Το νοσοκομείο καταστράφηκε από βομβαρδισμό στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και στην θέση του, το 1958, χτίστηκε το βασιλικό περίπτερο, το σημερινό Βυζαντινό Μουσείο.

Στεκόμενοι, με συγκίνηση, στο ίδιο σημείο με τον Lear, 176 χρόνια μετά, διαπιστώνουμε ότι τα Γιάννενα εξακολουθούν να διατηρούν σημαντικό μέρος της παλιάς τους γοητείας. Ας την διαφυλάξουμε...

XΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Β. ΧΑΡΙΣΗΣ – ΠΑΣΚΑΛ ΝΤΥΡΑΝΤ