Ο Οκτώβρης είναι ο δέκατος μήνας του Γρηγοριανού ημερολογίου, με διάρκεια 31 ημερών. Η ονομασία του προέρχεται από τη λατινική λέξη octo (οκτώ), επειδή στο αρχαίο δεκάμηνο ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο όγδοος στη σειρά των μηνών. Στη συνέχεια έγινε ο δέκατος μήνας του έτους, διατήρησε όμως την αρχική του ονομασία. Στην αρχαία Ρώμη, στα μέσα Οκτωβρίου, στους Ειδούς Οκτωβρίου όπως ονομαζόταν, οι Ρωμαίοι θυσίαζαν στο Πεδίον του Άρεως ένα εξιλαστήριο ίππο για να προκόψουν τα σπαρτά. Το αίμα του «Οκτωβρίου ίππου» αναμιγνυόταν από τις Εστιάδες – τις ιέρειες της Ρωμαϊκής  θεότητας vesta(Εστία)-  με τη στάχτη των βοδιών που είχαν θυσιαστεί στη γιορτή  των Βουφονίων( αντίστοιχη της  μεγάλης Αθηναϊκής γιορτής τον μήνα (Σκιροφοριώνα) και το νύγμα  αυτό αποτελούσε  καθαρτήρια  προσφορά στη γιορτή των Παλιλίων, στις 21 Απριλίου.

Από την 5η έως την 12η Οκτωβρίου, δηλαδή για μια ολόκληρη εβδομάδα, τελούνταν στη Ρώμη προς τιμήν του αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου μεγαλοπρεπείς γιορτές, με τελετές και αγώνες στον Ιππόδρομο.

Το πιο σημαντικό δώρο του Οκτώβρη στους γεωργούς είναι οι πολλές βροχές του,  γι’ αυτό και σε πολλά μέρη ονομάζεται Βροχάρης.  Οι βροχές αυτές θεωρούνται ευεργετικές και γι’ αυτό  ο λαός λέει: «Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες».

Μήνας της σποράς ο Οκτώβρης λέγεται και Σπορτιάτης, Σποριάς και Σπαρτός, ονομασίες  που τις συναντάμε  και για τον Νοέμβριο, αφού  ουσιαστικά η σπορά  είναι  μια  παρατεταμένη διαδικασία, που απασχολεί τους γεωργούς από τα μέσα Σεπτεμβρίου- με αφετηρία  την ευλογία του σπόρου στις εκκλησίες στη γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου)- μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου, ανάλογα  με τον τόπο. 

Σε διάφορα μέρη ο Οκτώβριος αναφέρεται ως Μπρουμάτης (ομιχλώδης σκοτεινός) μια ονομασία που συναντάμε για τον Δεκέμβριο, από το λατινικό bruma, που υποδηλώνει τη μικρότερη μέρα  ή αντίστοιχα τη μεγαλύτερη νύχτα του έτους  κατά το χειμερινό  ηλιοστάσιο (22 Δεκεμβρίου). Σε άλλα μέρη, τέλος, ονομάζεται και Παχνιστής, από την πάχνη που πέφτει τότε στους αγρούς.

Ο Οκτώβρης  είναι ο μήνας  που οι ποιμένες, οδηγούμενοι και από τον οικολογικό καταναγκασμό, να κατέβουν με τα κοπάδια από τα αλπικά λιβάδια των βουνών στους κάμπους,  να ξεχειμωνιάσουν. 

 Όσο αισιόδοξο και άνετο είναι το ανέβασμα ανθρώπων και ζώων μέσα στην ανοιξιάτικη φυσική αλλά και ψυχική ευδία, τόσο  αγωνιώδες  και επίπονο είναι το κατέβασμα μέσα  στη φθινοπωρινή  συγκυρία, οπότε η μέρα έχει μικρύνει, τα ζώα εγκυμονούν, οι καιρικές συνθήκες  είναι συχνά «αντίξοες».

«Οι δρόμοι των νερών και των κοπαδιών». Με τα σέα  τους ροβολάνε.  Στα φορτιάρικα, τα σύνεργα του νοικοκυριού, προικιά, πουλερικά και μαξούμια στα μεσοσάμαρα.  Κινητή περιουσία, τυλιγμένη με το βουνίσιο αέρα  και τη μοσχοβολιά, συνοδό των φρεσκοπλυμένων σκουτιών. 

Τους έβλεπα μικρό παιδί τότε, κατηφορίζοντας από το χωριό μου, κάθε χρόνο, κορδέλα κομμάτι ζωής,  μια κοινωνία με πατριαρχικές  φαμιλιές, να διαβαίνει τη δημοσιά. Ώρες η περπατησιά. Συνεχής η αλλαγή των παραστάσεων, νιές και μεσόκαιρες και λίγοι άντρες, τα τετράποδα σκυφτοκέφαλα  μετρούν  οπτικά την άνυδρη γη, την ξερή κι άχρηστη γι’ αυτά. Δίπλα τους τα τσοπανόσκυλα  σιγοντάρουν το διάβα. Ο νους όσο περπατάνε νοσταλγικά τριγυρνά στις ρεμματιές, στα δάση  τα  βαθύσκιωτα, τα γάργαρα κρύα νερά που ξεδιψούσαν και τώρα τους στεγνώνει το στόμα από τα ζεστά νερά του κάμπου. 

Πόσα όνειρα στις σκυφτομάτες κοπελιές, τις ντροπαλές, ροδομάγουλες παρθένες, που σιμώνουν στα  κέντρα  του θαυμασμού. Προς το σχολείο τα μαθητούδια  το χειμώνα,  θα ξανασάνουν  με την ομαδική συμβίωση  κι οι τσοπάνηδες κι οι τσελιγγάδες, θα ξοδιάζουνε ευχάριστα το χρόνο της πεδινής παραμονής, στα μπακάλικα, στα καφενεία και στις χαρούμενες στιγμές της κοσμοαντάμωσης με γλέντια.

Απ’ εδώ και πέρα θα ζήσουν σαν άνθρωποι. Δεν θα ’χουν τα ζουλάπια μήτε τα στοιχειά. Πόσο θα τους αρέσουν και τα’ αγαθά του πολιτισμού. Στα κονάκια  και τα σπίτια  θα συμμορφωθούν  με τα γύρω τους. 

Σήμερα  έχουν αλλάξει  πολλά. Λιγοστεύουν τα πρόβατα  οι νέοι δεν ακολουθούν τη δύσκολη, αλήθεια, ζωή αυτή, αλλά και τα ζώα λιγοστεύουν από ασθένειες, όπως πρόσφατα η ευλογιά και η μεταφορά γίνεται με τα φορτηγά κι όχι με τα «φορτιάρικα» τότε  περπατώντας μια εβδομάδα και παραπάνω. Αυτές οι βουκολικές εικόνες του Οκτώβρη γεμάτα ειδυλλιακότητα  είναι χαραγμένες  και ανεξίτηλες στη μνήμη των παλαιοτέρων. 

Ο Οκτώβρης  συχνά  αναφέρεται από το λαό  ως Αϊ  Δημήτρης ή Αϊ Δημητριάτης, από τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου στις 26 αυτού του μήνα. Η γιορτή αυτή, που θεωρείται από το λαό μας ως ορόσημο του χειμώνα, συνδυάζεται με τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου. 

 Μετά του Αγίου Γεωργίου φεύγουν οι μαστόροι και επιστρέφουν τα κοπάδια από τα χειμαδιά. Ενώ ο Αϊ Δημητριάτης είναι η γιορτή της επιστροφής των παραδοσιακών μαστόρων και οι ποιμένες κατεβαίνουν στα χειμαδιά. Στο γεωργικό καλαντάρι οι δύο αυτές γιορτές  αποτελούν τις χρονικές τομές που χωρίζουν το έτος  σε δύο ίσα μέρη, στο χειμερινό και στο θερινό  εξάμηνο αντίστοιχα.

Εικόνες του χθες που χάνονται και που δεν θα ξαναζήσουμε. Από τη μία «οι δρόμοι των νερών και των κοπαδιών» κι’ από την άλλη «ο δρόμος της επιστροφής των μαστόρων» που το χειμώνα θα απολαμβάνουν μαζί με τις οικογένειές τους, τους καρπούς των κόπων της αποδημίας τους, συμμετέχοντας  σε οικογενειακά γλέντια και κοινωνικές εκδηλώσεις. Επίσης να μην ξεχνάμε ότι την 28η Οκτωβρίου γιορτάζουμε το ΟΧΙ που βροντοφώναξε ο ελληνικός λαός με την αυτοθυσία του και έγραψε σελίδες δόξας για την πατρίδα μας.