Οι πρώτοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά κύριο λόγο από το 1924 και εξής. Ανάμεσά τους υπήρχαν Πόντιοι από το Γενίερ, τη Σαμψούντα, την Κερασούντα, την Τοκάτη και άλλες περιοχές του Πόντου. Το 1925 προστέθηκαν και Πόντιοι που είχαν προηγουμένως εγκατασταθεί στην περιοχή του Κουμπάν της Ρωσίας, οι γνωστοί ως «Ρουσάντοι». Σύμφωνα με διαθέσιμες ιστορικές μαρτυρίες, στην πρώτη φάση εγκαταστάθηκαν στην περιοχή 141 οικογένειες.  Η εγκατάσταση κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν αφήσει πίσω τους σπίτια, περιουσίες, εκκλησίες, σχολεία, τάφους προγόνων και έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Έφτασαν στην Ήπειρο χωρίς οικονομικά μέσα και έπρεπε να αντιμετωπίσουν το δύσκολο κλίμα, την έλλειψη υποδομών και τις δυσκολίες της αγροτικής αποκατάστασης. Η γεωργία αποτέλεσε έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους οι πρόσφυγες προσπάθησαν να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους.

Όμως, οι πρόσφυγες δεν έφεραν μαζί τους μόνο την ανάγκη για στέγη και εργασία. Έφεραν έναν ολόκληρο πολιτισμό. Έφεραν την ποντιακή διάλεκτο, τα τραγούδια, τους χορούς, τα έθιμα, τη θρησκευτική παράδοση και, κυρίως, την έντονη αίσθηση της κοινότητας. Το συλλογικό πνεύμα που είχαν γνωρίσει στις πατρογονικές τους εστίες αποτέλεσε βασικό στοιχείο για την οργάνωση της νέας τους ζωής.

Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την προσπάθεια κατείχε το σχολείο. Οι πρόσφυγες γνώριζαν ότι η επιβίωση της κοινότητας δεν εξαρτιόταν μόνο από την οικονομική αποκατάσταση, αλλά και από τη διατήρηση της ταυτότητάς τους. Δεν είναι τυχαίο ότι από τα πρώτα σημαντικά έργα που επιδίωξαν να δημιουργήσουν ήταν οι εκπαιδευτικές και θρησκευτικές υποδομές. Το πρώτο προσφυγικό δημοτικό σχολείο της Ανατολής λειτούργησε ήδη από το σχολικό έτος 1925-1926. Και εδώ φτάνουμε στην ιδιαίτερη σημασία της 14ης Σεπτεμβρίου. Η ημερομηνία αυτή συνδέθηκε με δύο διαφορετικές αλλά βαθιά συμβολικές στιγμές της ιστορίας της Ανατολής.

 Σύμφωνα με τον Δήμο Ιωαννιτών, στις 14 Σεπτεμβρίου 1932 οι πρώτοι κάτοικοι της Ανατολής θεμελίωσαν το παλιό πέτρινο σχολείο και έδωσαν με ακόμη μεγαλύτερη έμφαση το όνομα «Ανατολή» στη νέα τους κοινότητα, θέλοντας να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη της γενέθλιας γης που είχαν αφήσει πίσω.  Ωστόσο, η διοικητική ίδρυση της κοινότητας είχε προηγηθεί. 

Το 1929 ο προσφυγικός συνοικισμός «Ανατολή» προσαρτήθηκε στον Δήμο Ιωαννιτών και, με το Βασιλικό Διάταγμα της 20ής Ιουνίου 1931, αναγνωρίστηκε ως αυτοτελής κοινότητα.  Έτσι, η 14η Σεπτεμβρίου απέκτησε σταδιακά έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Δεν ήταν απλώς η ημερομηνία μιας διοικητικής πράξης. Έγινε η ημέρα κατά την οποία οι κάτοικοι της Ανατολής θυμούνταν την προσπάθεια των προγόνων τους να μετατρέψουν έναν προσφυγικό συνοικισμό σε οργανωμένη και ζωντανή κοινότητα.

Ο συμβολισμός της ημερομηνίας γίνεται ακόμη ισχυρότερος αν θυμηθούμε ότι στις 14 Σεπτεμβρίου 1922 κορυφώθηκε η τραγωδία της Σμύρνης. Η ίδια ημερομηνία, δέκα χρόνια αργότερα, συνδέθηκε στην Ανατολή με τη θεμελίωση ενός σχολείου και την οικοδόμηση μιας νέας ζωής. Η 14η Σεπτεμβρίου έγινε έτσι μια γέφυρα ανάμεσα στην απώλεια και την αναγέννηση. Από τη μία πλευρά η μνήμη της Μικρασιατικής Καταστροφής· από την άλλη η προσπάθεια των προσφύγων να δημιουργήσουν μια καινούργια πατρίδα.  Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ημέρα αυτή συμπίπτει με τη μεγάλη εορτή της Ορθοδοξίας, την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Για τους πρώτους κατοίκους της Ανατολής η θρησκευτική αυτή ημέρα απέκτησε έναν πρόσθετο συμβολισμό: ο Σταυρός παρέπεμπε στη δοκιμασία, στην απώλεια και στον πόνο, αλλά ταυτόχρονα και στην ελπίδα και την αναγέννηση. Δεν είναι τυχαίο ότι  πραγματοποιούνται κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου εορταστικές εκδηλώσεις για την ίδρυση του οικισμού.  Η ιστορία της Ανατολής, επομένως, δεν περιορίζεται σε μια διοικητική πράξη του 1931. Είναι η ιστορία ανθρώπων που κατάφεραν, μέσα από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, να μετατρέψουν τον ξεριζωμό σε δημιουργία. Οι πρόσφυγες δεν παρέμειναν άνθρωποι που περίμεναν απλώς να επιστρέψουν σε μια χαμένη πατρίδα. Όταν η επιστροφή έγινε αδύνατη, δημιούργησαν μια νέα πατρίδα, χωρίς όμως να εγκαταλείψουν τη μνήμη της παλιάς.

Σήμερα η Ανατολή αποτελεί πλέον αναπόσπαστο τμήμα του πολεοδομικού συγκροτήματος των Ιωαννίνων. Η εικόνα της έχει αλλάξει ριζικά. Τα παλιά προσφυγικά σπίτια συνυπάρχουν με μια σύγχρονη αστική περιοχή και οι ανάγκες της σημερινής ζωής έχουν μεταμορφώσει το τοπίο.  Η 14η Σεπτεμβρίου, λοιπόν, είναι ημέρα μνήμης αλλά και ημέρα δημιουργίας. Θυμίζει ότι πίσω από κάθε προσφυγικό οικισμό υπάρχουν άνθρωποι, οικογένειες και προσωπικές ιστορίες. Άνθρωποι που έχασαν την πρώτη τους πατρίδα, αλλά δεν έχασαν τη δύναμη να δημιουργήσουν μια δεύτερη. 

* * *

Η Ανατολή  γεννήθηκε μέσα από μια μεγάλη εθνική τραγωδία. Με τα χρόνια όμως απέδειξε ότι η ιστορία δεν τελειώνει εκεί όπου αρχίζει ο ξεριζωμός. Συνεχίζεται μέσα από τη μνήμη, την εργασία, την παιδεία, την παράδοση και τη δημιουργία. Γι’ αυτό και κάθε 14η Σεπτεμβρίου οι κάτοικοι της Ανατολής δεν τιμούν μόνο το παρελθόν. Τιμούν τους ανθρώπους που, από τις στάχτες της Καταστροφής, κατάφεραν να οικοδομήσουν μια νέα ζωή.