Ο πρώτος είναι η ακρόπολη η οποία τοποθετείται στο ύψωμα «Καστρί» του Μεγάλου Γαρδικίου, πάνω από την Ελεούσα. Εκεί διατηρούνται τα κατάλοιπα μίας από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Μολοσσίας.

Στη θέση, η οποία έχει εξαιρετική θέα προς τη λίμνη και το βόρειο τμήμα του λεκανοπεδίου των Ιωαννίνων, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων έχει πραγματοποιήσει κατά περιόδους ανασκαφικές έρευνες και εργασίες συντήρησης και ανάδειξης. Ως αποτέλεσμα, οι επισκέπτες μπορούν να διακρίνουν με ευκολία τα απομεινάρια του αρχαίου οικισμού που υπήρχε στο στρατηγικό αυτό σημείο.
Διασφάλιζε την άμυνα
Σημειώνεται ότι η ακρόπολη Μεγάλου Γαρδικίου αποτελεί τη βορειότερη από τις τρεις ακροπόλεις που φύλασσαν το Λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων κατά την αρχαιότητα. Χάρη στη θέση της, καθώς βρίσκεται στην πορεία ενός από τους κύριους οδικούς άξονες της αρχαίας Ηπείρου, ήλεγχε την είσοδο στο Λεκανοπέδιο από βορρά και δυτικά. Συγχρόνως επόπτευε απρόσκοπτα το κεντρικό τμήμα της πεδιάδας των Ιωαννίνων. Η ακρόπολη του Μεγάλου Γαρδικίου διασφάλιζε την άμυνα και προστασία των πολυάριθμων ατείχιστων οικισμών της γύρω περιοχής, ενώ δεν αποκλείεται να αποτελούσε και το διοικητικό τους κέντρο. Η ίδρυσή της τοποθετείται στο α΄ μισό του 3ου αι. π.Χ. και πιθανόν συνδέεται με το βασιλιά Πύρρο. Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση (168 π.Χ.) ο οικισμός εξακολούθησε να κατοικείται, γνωρίζοντας μια νέα περίοδο ακμής την εποχή του Αυγούστου. Νεότερα οχυρωματικά έργα στο εσωτερικό της ακρόπολης πραγματοποιήθηκαν την περίοδο των βαλκανικών πολέμων.
Και ο ναός του Διός...
Εξάλλου, σε απόσταση τριών μόλις χιλιομέτρων βορειοδυτικά του Μεγάλου Γαρδικίου, στην περιοχή του Ροδοτοπίου, έχουν αποκαλυφθεί τα κατάλοιπα ενός ιωνικού ναού που θεωρείται ότι πρόκειται για τον γνωστό από τις αρχαίες πηγές ναό του Αρείου Διός, τον σημαντικότερο λατρευτικό χώρο, μετά το Ιερό της Δωδώνης, στην Ηπειρωτική ενδοχώρα.
Ο αρχαίος ναός βρισκόταν στην Πασσαρώνα, πρωτεύουσα των Μολοσσών, η τειχισμένη ακρόπολη της οποίας σώζεται στην κορυφή του λόφου.

Ο ναός οικοδομήθηκε γύρω στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. Το 167 π.Χ. πυρπολήθηκε από τον Αιμίλιο Παύλο, τον κατακτητή της Μακεδονίας, αλλά επισκευάσθηκε και εξακολούθησε να λειτουργεί, όπως υποδεικνύουν λίθινα κιονόκρανα ρωμαϊκών χρόνων και ένας ρωμαϊκός ανδριάντας. Είναι άγνωστο πότε εγκαταλείφθηκε οριστικά.

Είναι πολύ πιθανό πάντως ότι ο ναός αποτελούσε το επίσημο ιερό των Μολοσσών, όπου λατρευόταν ο θεός του πολέμου, ο Άρειος Ζευς, κυρίαρχος θεός των Δωριέων κατοίκων της Ηπείρου.
Και αυτός είναι προσβάσιμος στους επισκέπτες, χάρη στη συνδρομή του Δήμου Ζίτσας, ο οποίος, όπως επισημαίνει σε ανακοίνωσή της η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, διέθεσε προσωπικό και μέσα για τον καθαρισμό από τη βλάστηση των δύο αρχαιολογικών χώρων. Η Εφορεία καταλήγει ευχαριστώντας τον Δήμο για την αγαστή συνεργασία όσον αφορά στη συντήρηση και ανάδειξη των σημαντικότατων αυτών αρχαιολογικών χώρων της περιοχής μας.