• Tα σχέδια και οι ζωγραφιές υπήρξαν ανέκαθεν «καταφύγιο» για τη Μαρίνα Βρέλλη – Ζάχου, ειδικά στις δύσκολες στιγμές της ζωής της και στις περιπέτειες, όπως εξάλλου και η επιστήμη τής Λαογραφίας, την οποία υπηρέτησε με συνέπεια από τη δεκαετία του 1980 κ.ε. ως καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Αυτή την περίοδο στο Ίδρυμα Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή παρουσιάζεται μία μεγάλη συλλογή έργων της κ. Βρέλλη, ζωγραφισμένα πιάτα και δημιουργίες σε χαρτί, που αναδεικνύουν τις καλλιτεχνικές της ανησυχίες. Με αφορμή λοιπόν την έκθεση, η οποία έχει τίτλο «Η ζωή μου κύκλους κάνει…», μιλάει στον «Π.Λ.» για την τέχνη, τις πηγές τής έμπνευσής της, ενώ τονίζει πως της λείπει η ακαδημαϊκή διδασκαλία, την οποία αποχαιρέτησε πρόσφατα. Παράλληλα, επισημαίνει την ανάγκη να χαράξουμε επιτέλους ως χώρα μία εθνική πολιτική για όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης.

Η συνέντευξη
• Κυρία Βρέλλη πώς νιώθετε που παρουσιάζετε για πρώτη φορά έργα σας στο Γιαννιώτικο κοινό;
-Νιώθω, καταρχάς, μεγάλη την τιμή της πρότασης του προέδρου του Ιδρύματος Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή, του σεβαστού μου κ. Ναπολέοντα Μάργαρη, να εκτεθούν οι ζωγραφιές μου στους φιλόξενους χώρους του Ιδρύματος, κάτι που εντέλει με ευχαρίστησε ιδιαίτερα και για τον πρόσθετο λόγο ότι το Ίδρυμα τις αγκάλιασε ιδανικά και ως χώρος με τη «σπιτική» ζεστασιά του. Ωστόσο, όσον αφορά την παρουσίασή τους στους συμπολίτες μου, νιώθω μεγάλη αμηχανία, καθώς οι καλλιτεχνικές ενασχολήσεις μου είναι μάλλον άγνωστες στους περισσότερους, σε αντίθεση με την ακαδημαϊκή μέχρι πρόσφατα ιδιότητά μου. Ελπίζω, πάντως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη και μελαγχολική συγκυρία που ζούμε, οι ζωγραφιές μου, με τα σχέδια και τα χρώματά τους, να τους προσφέρουν ένα χαμόγελο, μιαν αισιόδοξη διάθεση. Και να τα εκλάβουν ίσως και ως μια προτροπή να αναζητάμε την άνοιξη ακόμη και στους πιο βαρείς χειμώνες μας, να αναζητάμε φως ακόμη και στα πιο βαθιά σκοτάδια μας.

• Πώς προέκυψε η ενασχόληση με τη ζωγραφική; Είναι μία τέχνη που την αγαπούσατε από μικρή ή σας «συνάντησε» αργότερα στη ζωή σας;
-Η ζωγραφική έγινε μεγάλη αγάπη μου από τα παιδικά χρόνια μου και αυτό το οφείλω στους δασκάλους μου του Δημοτικού στα Πρότυπα της Ζ.Π.Α. που είχα την ευλογία να είμαι μαθήτρια, οι οποίοι μάς ωθούσαν να εκφραζόμαστε με τις καλλιγραφίες μας και τις ζωγραφιές μας και μας καλλιεργούσαν την αισθητική, την έννοια του ωραίου, με ποικίλους τρόπους. Έχω κρατημένα τετράδιά μου γεμάτα με ζωγραφιές. Το οφείλω όμως και στους γονείς μου, που είχαν έναν έρωτα, θα έλεγα, για ό,τι καλλιτεχνικό. Για να μην φλυαρώ, ας πω τώρα μόνο τούτο, ότι δηλαδή, από τα προσχολικά ακόμη χρόνια μας, κυριολεκτικά μάς «έσερναν», εμένα και τον αδερφό μου, σε όποια καλλιτεχνική εκδήλωση λάβαινε χώρα στα Γιάννινα και σε όποιο μουσείο μπορούσαν στα ταξίδια μας ανά την Ελλάδα. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο ζωής, η όποια σχεδιαστική ευχέρεια είχα, ως δώρο Θεού, δεν ήθελε και πολύ για να εκφραστεί… Έτσι, και στα εφηβικά χρόνια μου σχεδίαζα και ζωγράφιζα, συχνά μάλιστα κρυφά, καθώς οι γονείς μου ανησυχούσαν μήπως εγκαταλείψω τα διαβάσματά μου, και αργότερα, ως φοιτήτρια. Και χάρη σε αυτή μου τη σχεδιαστική ευχέρεια, που αποκαλύφτηκε σε ένα από τα μαθήματα της Λαογραφίας (όταν ζωγράφισα στον πίνακα δυο παραδοσιακές φορεσιές για να παρουσιάσω μια εργασία μου, ενθουσιάζοντας τον καθηγητή μας, τον κ. Μερακλή, για τον τρόπο που είχα διαλέξει να παρουσιάσω το θέμα μου), ξεκίνησε η μετέπειτα επιστημονική πορεία μου στην Ενδυματολογία. Στην περίπτωσή μου, σίγουρα το σύμπαν πραγματικά «συνωμότησε» την κρίσιμη στιγμή…

• Απ’ ότι αντιλαμβάνομαι, αντλείτε τα θέματά σας από τη φύση και τη λαϊκή τέχνη κυρίως. Μιλήστε μου λίγο για τις πηγές τής έμπνευσής σας…
-Όντως, με έχουν επηρεάσει και ταυτόχρονα με εμπνέουν, αφενός, τα μοτίβα των έργων των παραδοσιακών λαϊκών τεχνών μας, που επί δεκαετίες ζω μαζί τους μέσα στο πλαίσιο των ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων μου, και αφετέρου, όλα όσα πέρασαν στο υποσυνείδητό μου μελετώντας έργα της ευρωπαϊκής, κυρίως, ζωγραφικής, που επίσης επί δεκαετίες τροφοδοτούσαν τη διδασκαλία μου στο Πανεπιστήμιο. Κυρίαρχο, πάντως, όταν σχεδιάζω ή ζωγραφίζω, είναι το μοτίβο της σπείρας, σύμβολο πανάρχαιο και παγκόσμιο, καθώς ενώνει όσο κανένα τους πολιτισμούς και την τέχνη των λαών, με πολλαπλά μάλιστα συμβολικά νοήματα, και βέβαια, διαχρονικό σημείο αναφοράς και στο δικό μας το ελληνικό πολιτισμικό σύστημα. Η σπείρα είναι πανταχού παρούσα όχι μόνο στο μινωικό πολιτισμό, στα ιωνικά κιονόκρανα και τη βυζαντινή διακοσμητική αλλά και στα λαμπρά έργα των χεριών των προγόνων μας του νεοελληνικού ιστορικού παρελθόντος, σπιτικά κι εργαστηριακά. Τη βλέπουμε στα υφαντά, τα κεντήματα και τα χρυσοκεντήματα, στα ξυλόγλυπτα, σε πολλά λιθόγλυπτα και κεραμικά, κι ακόμη στις υπέροχες σιδεριές, σε πόρτες και μπαλκόνια και παράθυρα.

• Εκτός από το χαρτί, ζωγραφίζετε και πάνω στις επιφάνειες πιάτων κάθε είδους. Πόσο απαιτητική είναι η συγκεκριμένη διαδικασία;
-Πρέπει να σας πω ότι αυτή η συγκεκριμένη ενασχόληση με τα πιάτα και τις πορσελάνες προέκυψε τα τελευταία χρόνια, από το 2016, μετά από ένα τυχαίο γεγονός, αλλά εξελίσσεται, όπως φαίνεται, σε έναν μεγάλο έρωτα, που όμως δεν ξέρω πόσο θα κρατήσει... Δεν θα την έλεγα «απαιτητική διαδικασία», με την έννοια ότι δεν με παιδεύει. Αντίθετα, μού δίνει απέραντη ευχαρίστηση. Επιδιώκω, ωστόσο, την ισορροπία σε ό τι συνθέτω, τη συμμετρία, σκέφτομαι πολύ το ταίριασμα των χρωμάτων, πειραματίζομαι συνέχεια με τα χρώματα, συστηματικά δουλεύω χωρίς προσχέδια, χωρίς χάρακες, διαβήτη κ.λπ, χωρίς να ακολουθώ κανόνες «σχολών», ουσιαστικά όταν σχεδιάζω ή ζωγραφίζω κάνω ό,τι θέλω. Ενώ η καθημερινότητα συχνά με πιέζει πολύ, καθώς πρέπει να ανταποκρίνομαι σε πολλαπλούς ρόλους και υποχρεώσεις, όπως όλες οι γυναίκες άλλωστε, από την άλλη πλευρά, η ζωγραφική με (απ)ελευθερώνει, δεν υπάρχουν για μένα «πρέπει» όταν ζωγραφίζω, δεν δίνω χώρο τότε σε κανένα «πρέπει». Ό,τι δίνω, πάντως, σε αυτή τη διαδικασία, το παίρνω πίσω: όταν δουλεύω ήσυχα και ήρεμα και υπομονετικά, το μυαλό μου ξεκουράζεται, οι σκέψεις μου τακτοποιούνται, νιώθω ησυχία και γαλήνη μέσα μου, μπορώ να πω ότι νιώθω ευτυχία, και αυτό ίσως και να το εισπράττει κάποιος κοιτάζοντας τα έργα μου.

• Έχετε κουράγιο να δημιουργείτε μέσα σε ένα «ζοφερό» περιβάλλον λόγω πανδημίας, πολέμου κλπ. δυσκολιών; Μήπως είναι κάτι σαν καταφύγιο για εσάς η ενασχόληση με την τέχνη σε μία τέτοια εποχή;
-Τώρα που το σκέφτομαι, συνειδητοποιώ ότι, όντως, δεν υπήρξε δύσκολη στιγμή στη ζωή μου, που να μην βρω «καταφύγιο», όπως το λέτε, στα σχέδια και τις ζωγραφιές… Πάντα σχεδίαζα, για παράδειγμα, κατά τις πολύωρες, και κάποτε με εντάσεις, συνεδριάσεις του Τμήματός μας στο Πανεπιστήμιο, ή σε ώρες μοναξιάς και περισυλλογής… Θυμάμαι, αίφνης, όταν ταξίδευα παλιότερα στην Αμερική για την υγεία μου, ότι σχεδίαζα ακόμη και στο αεροπλάνο επί ώρες, σχεδίαζα στο νοσοκομείο, σχεδίαζα περιμένοντας ιατρικά αποτελέσματα… ήμουν ολομόναχη στην άλλη άκρη του κόσμου αλλά αν είχα ένα χαρτί κι ένα απλό μολύβι μαζί μου, ένιωθα ότι είχα την καλύτερη συντροφιά…Το ίδιο και τελευταία, στα χρόνια της πανδημίας. Δεν «έχω το κουράγιο να ζωγραφίσω», όπως με ρωτάτε, στα δύσκολα. Οι ίδιες οι ζωγραφιές, τα σχέδια, τα χρώματα, όπως και η επιστήμη μου και η εργασία μου μέχρι πρόσφατα στο Πανεπιστήμιο, ήταν και είναι το κουράγιο μου όχι μόνο για να ζω αλλά και για να χαίρομαι και να τιμώ το θείο δώρο που λέγεται ζωή…

• Υπήρξατε επί δεκαετίες καθηγήτρια Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, απ’ το οποίο αφυπηρετήσατε πρόσφατα. Σας λείπει η ακαδημαϊκή διδασκαλία;
-Είναι το μόνο που ήδη μου λείπει και εννοείται ότι θα μου λείπει από τη θητεία μου στο Πανεπιστήμιο. Η ακαδημαϊκή διδασκαλία μού έδωσε μόνο χαρές και βαθιά ικανοποίηση, μου χάρισε υπέροχες ώρες επικοινωνίας κι αλληλεπίδρασης με τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μας, μέσα στην αίθουσα αλλά κι έξω από αυτή. Μου λείπουν πάρα πολύ τα μαθήματά μας, οι εκδρομές μας οι εκπαιδευτικές, μου λείπουν οι συνεργασίες μας οι πάντα καρποφόρες, οι ωραίες και γόνιμες συζητήσεις μας… Μου λείπουν τα μάτια των εικοσάχρονων παιδιών μας, που πάντα προσδοκούσαν κάτι παραπάνω, όχι μόνο ως γνώση αλλά και ως εμπιστοσύνη κι ενθάρρυνση για να εξελιχτούν, κι ως επιβεβαίωση και έπαινο για ό,τι μικρό ή και μεγάλο πετύχαιναν στις σπουδές τους.

• Και κάτι τελευταίο. Πώς βλέπετε τις συντελούμενες αλλαγές σήμερα στον χώρο της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης;
-Ποιες αλλαγές; Τις αλλαγές που σύντομα κι αυτές θα αλλάξουν; Δυστυχώς, στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση της χώρας μας, πριν ακόμη αφομοιωθούν και εφαρμοστούν οι νομοθετικές ρυθμίσεις και οι «Νόμοι Πλαίσιο» μιας κυβέρνησης -στο βαθμό που εφαρμόζονται βέβαια, καθώς πολλές ρυθμίσεις παραμένουν «στα χαρτιά»- καταφθάνει η επόμενη κυβέρνηση και τις αλλάζει! Σε ποια ευρωπαϊκή χώρα γίνονται αυτά; Είναι σοβαρό ζητούμενο μια δυνατή και καθαρή εθνική πολιτική όχι μόνο για την Τριτοβάθμια αλλά και για όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης, μια πολιτική σταθερή, με διάρκεια και προοπτική σε βάθος χρόνου, με τη σύγκλιση, τη συναίνεση και την υποστήριξη όλων των πολιτικών κομμάτων, καθώς οι καιροί ου μενετοί και η Ιστορία μάς παρακολουθεί…