• Ο βίος και τα έργα των κτηνοτρόφων του Χαλικίου Τρικάλων, ενός από τα μεγάλα βλαχοχώρια της Πίνδου, η πορεία του οποίου είναι στενά συνδεδεμένη με την Ήπειρο, «ζωντανεύουν» αυτό το διάστημα στο Ίδρυμα Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή στα Γιάννενα.

Αφορμή η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έκθεση της ερευνήτριας Νατάσας Δρόσου – Λαιμού με τίτλο «σκαλίζοντας το ξύλο, σμιλεύοντας τη μνήμη με τους κτηνοτρόφους στο Χαλίκι Ασπροποτάμου», η οποία, μέσα από φωτογραφικά τεκμήρια, από έργα που έφτιαξαν τα χέρια των κτηνοτρόφων του Χαλικίου και από τον δικό τους λόγο παρουσιάζει μία ζωή που αλλάζει ανεπιστρεπτί. Η κ. Λαιμού μιλάει στον «Π.Λ.» για το χωριό καταγωγής της, για το πώς γεννήθηκε η ιδέα της συγκεκριμένης έκθεσης, καθώς και για όσα παρουσιάζονται σ’ αυτήν.

Η συνέντευξη 

• Κυρία Λαιμού, μιλήστε μου για το Χαλίκι Ασπροποτάμου και τη σχέση του χωριού με την Ήπειρο.

-Το Χαλίκι βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της Πίνδου πολύ κοντά στην πιο ψηλή κορυφή της οροσειράς στην περιοχή, που τοπικά την ξέρουμε σαν το Περιστέρι, εκεί που συνορεύει η Θεσσαλία με την Ήπειρο. Τα βοσκοτόπια του Χαλικίου συνορεύουν με τα Ηπειρώτικα.  Συγκεκριμένα το βοσκοτόπι της Πλάκας συνορεύει με βοσκοτόπι των Καλαρρυτών στα νοτιοδυτικά, το βοσκοτόπι της  Βερλίγκας με την μοναδική μαιανδρική αλπική κοιλάδα συνορεύει με τα βοσκοτόπια του Συρράκου, του Μικρού και Μεγάλου Περιστεριού (Μπροσγκολίων), και του Ανθοχωρίου (Ντερβεντίστας) στα βορειοδυτικά,  ενώ το βοσκοτόπι της Ρόνας από όπου και η κύρια πηγή του Αχελώου βορειοανατολικά είναι στο σύνορο με το Ανήλιο (Κιάρε). Οι Χαλικιώτες παραχείμαζαν και μέχρι τις μέρες μας παραχειμάζουν στον θεσσαλικό κάμπο. Πριν όμως να ανοίξει ο αμαξιτός δρόμος, οι Χαλικιώτες ήταν στραμμένοι προς την Ήπειρο, κυρίως προς τα Γιάννινα και το Μέτσοβο, για τις καθημερινές τους ανάγκες, ενώ οι κτηνοτρόφοι είχαν άμεση σχέση με τους κτηνοτρόφους από την άλλη πλευρά. Ας μην ξεχνάμε ότι τρεις από τους δευτερεύοντες δρόμους που συνέδεαν την Ήπειρο με την Θεσσαλία στα βορειοδυτικά περνούσαν από το Χαλίκι.  

• Ποια είναι η δική σας σχέση με το Χαλίκι; 

-Η καταγωγή μου είναι από το Χαλίκι. Και οι δύο μου γονείς κατάγονταν από εκεί και όπως οι ίδιοι περνούσαν τις καλοκαιρινές τους διακοπές εκεί, έτσι και εγώ από τότε που γεννήθηκα έχω την τύχη να περνώ το μεγαλύτερο μέρος των διακοπών μου στο Χαλίκι.  Πάντοτε πήγαινα με φίλους κτηνοτρόφους στα μαντριά και εδώ και πολλά χρόνια άρχισα να καταγράφω τις ιστορίες που μου έλεγαν σε σχέση με την ζωή τους κοντά στα πρόβατα. 

• Η έκθεσή σας στο Ίδρυμα Γκανή έχει τίτλο «σκαλίζοντας το ξύλο, σμιλεύοντας τη μνήμη με τους κτηνοτρόφους στο Χαλίκι Ασπροποτάμου». Πώς προέκυψε;

-Η έκθεση επικεντρώνεται στους Χαλικιώτες κτηνοτρόφους και  στην ζωή τους κοντά στα πρόβατα. Παρακολουθώντας καθημερινά τον γείτονα μου Χρήστο Γκέβρο (φωτό) να σκαλίζει με μεγάλη προσήλωση κάποιο ξύλο στην αυλή του κάτω από τον ίσκιο της καρυδιάς, μου ήρθε στο νου η εικόνα του ίδιου αυτού ανθρώπου που χρόνια πριν, όταν ήταν ακόμη στα πρόβατα, πόσα και πόσα από τα ξυλόγλυπτά του δεν είχε σκαλίσει την ώρα του στάλου στον ίσκιο της οξυάς ή του έλατου, εκεί που στάλιζαν τα πρόβατα στα ψηλά τα βοσκοτόπια του χωριού μας.

• Το πρώτο σκέλος στον τίτλο της έκθεσης, η αναφορά σε ξυλόγλυπτα, είναι σαφής. Τί είδους αντικείμενα εκτίθενται; 

-Στην έκθεση παρουσιάζονται αντικείμενα που έχουν άμεση σχέση με την κτηνοτροφία, όπως κλίτσες, τσιμπούκια, ρόκες για γνέσιμο, στεφάνια για τα κουδούνια των ζώων, όλα φτιαγμένα από Χαλικιώτες κτηνοτρόφους μεταξύ του 1955 και μέχρι τις μέρες μας. Η έμφαση όμως δίνεται στα έργα του Χρήστου Γκέβρου. Ο επισκέπτης γρήγορα διαπιστώνει το ταλέντο, την ευρηματικότητα και την αφοσίωση στην λεπτομέρεια αυτού του χαρισματικού ανθρώπου: περίτεχνες σκαλιστές τσιγαροθήκες, μικροαντικείμενα διακοσμημένα με τον δικέφαλο αετό, με κεφάλι αλόγου ή με γυναικείο κεφάλι, ακόμη και κοσμήματα παρουσιάζονται μαζί με τις ρόκες του καθώς και με μία σειρά από κλίτσες σκαλιστές και απλές. 

 • Πώς ξεκίνησε να σκαλίζει ο ίδιος, τι ξύλα και τι εργαλεία χρησιμοποιεί;  

-Όπως ο ίδιος μας λέει χαμογελώντας «ξεκίνησε να πελεκάει κλίτσες για να πιάνει τα πρόβατα από δεκαπέντε χρονών και σιγά - σιγά βελτιωνόταν η καλλιτεχνία»… Όπως και οι περισσότεροι από τους κτηνοτρόφους που σκαλίζαν, και ο Χρήστος Γκέβρος  χρησιμοποιεί κρανιά για τις κλίτσες και συχνά πυξάρι για την λαβή, οξυά, καρυδιά και καρδιά κρανιάς καθώς και έλατο. Για να βρεθεί το ξύλο που θέλει κάθε φορά χρειάζεται πορεία στα βουνά και καλό μάτι για την επιλογή του κατάλληλου δέντρου. Ως προς τα σκαλιστά ξυλόγλυπτα που θα δείτε στην έκθεση, τόσο τα σχήματα των αντικειμένων όσο και τα σκαλίσματά τους πάνω σ’ αυτά, είναι δικές του επινοήσεις. Τα εργαλεία δε που χρησιμοποιεί είναι ξυράφια παλιά του πατέρα του τα οποία έχει ο ίδιος διαμορφώσει ανάλογα με την χρήση που θέλει: άλλο για να ανοίγει τρύπες μικρότερες ή μεγαλύτερες, άλλο για να γίνονται τα βαθουλώματα στο σκάλισμα, άλλο για το πελέκημα. Σε όλα τα εργαλεία έχει φτιάξει ο ίδιος ξύλινες λαβές. Εντυπωσιακά μεταξύ άλλων είναι και τα λεπτεπίλεπτα κοσμήματα που φτιάχνει από την ρίζα ενός θάμνου που στα βλάχικα τον λέμε οντρόγκι και στα ελληνικά το ξέρουμε στο Χαλίκι σαν «το φαγητό της πέρδικας». 

 • Πού αναφέρεται το δεύτερο σκέλος του τίτλου; 

-Η αναφορά είναι σε μνήμες των Χαλικιωτών κτηνοτρόφων σε σχέση με την ζωή τους κοντά στα πρόβατα τόσο στα «ξεκαλοκαιριά» στα Χαλικιώτικα βοσκοτόπια, όσο και στα χειμαδιά του θεσσαλικού κάμπου. Οι μνήμες αυτές παρουσιάζονται μέσα από  σχετικές  φωτογραφίες  και συνοδεύονται από τον λόγο των κτηνοτρόφων. Όπως ανέφερα προηγουμένως, εδώ και πάρα πολλά χρόνια είχα αρχίσει να καταγράφω ιστορίες σχετικές με την ζωή κοντά στα πρόβατα όπως μου τις έχουν αφηγηθεί φίλοι Χαλικιώτες. Τα αποσπάσματα από αυτές τις αφηγήσεις που συνοδεύουν τα αντικείμενα και τις φωτογραφίες δίνουν, πιστεύω, ζωντανή την εικόνα ενός τρόπου ζωής που μόνο μέσα σε μια γενιά έχει αλλάξει ανεπιστρεπτί.  Ο λόγος λοιπόν των κτηνοτρόφων είναι και θα παραμείνει ζωντανός δεσμός με το παρελθόν, ένα παρελθόν που δεν είναι και τόσο μακρυνό από την σημερινή εποχή. Με την απέριττη έκφρασή τους και χωρίς ίχνος ανιαρού συναισθηματισμού οι κτηνοτρόφοι μεταδίδουν, νομίζω, στον επισκέπτη την πολύ μεγάλη λαχτάρα τους για το Χαλίκι με τα πανέμορφα  βουνά και με τα κρύα τα νερά καθώς και την αγάπη τους για τα ζώα τους που γνωρίζουν ένα - ένα. Επίσης μέσα από τις αφηγήσεις αυτές ο επισκέπτης παίρνει μια καλή εικόνα για τη ζωή των κτηνοτρόφων στα χειμαδιά όπου πολλοί ζούσαν σε αυτοσχέδιες καλύβες καθώς και για τον  «δρόμο», την πορεία  προς το Χαλίκι ή  από το Χαλίκι προς τα χειμαδιά. Οι φωτογραφίες, με την εξαίρεση μιάς πανοραμικής του χωριού πριν τον πόλεμο, είναι όλες από το 1955 και μέχρι τις μέρες μας.

• Είστε ικανοποιημένη από την έως τώρα ανταπόκριση του κοινού στην έκθεση; 

-Αν κρίνει κανείς από τα σχόλια στο βιβλίο των επισκεπτών η ανταπόκριση του Γιαννιώτικου κοινού καθώς και άλλων επισκεπτών από την Αθήνα δείχνει ότι τόσο τα ξυλόγλυπτα όσο και το αφηγηματικό νήμα της έκθεσης που ξεδιπλώνεται μέσα από τον λόγο των κτηνοτρόφων και τις φωτογραφίες από το Χαλίκι, έχει αγγίξει τους επισκέπτες, ακόμη και τα μικρά παιδιά του σχολείου της Μητροπόλεως Ιωαννίνων που ήρθαν με τις δασκάλες τους. Αυτό βέβαια οφείλεται και στην άψογη οργάνωση εκ μέρους του Ιδρύματος Εσθήρ και Ιωσήφ Γκανή. Και σ’ αυτό το σημείο θα ήθελα να εκφράσω για μια ακόμη φορά τις ευχαριστίες μου προς τον Πρόεδρο του Ιδρύματος Ναπολέοντα Μάργαρη που μαζί με την Λαμπρινή Θεμελή οργανώνουν πάντοτε πολύ ενδιαφέρουσες εκθέσεις και με εκπληκτικό τρόπο συνεισφέρουν στην διατήρηση και μετάδοση της Ηπειρώτικης πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής. Επίσης, θα ήθελα να τονίσω ότι ο γραφιστικός σχεδιασμός της έκθεσης που οφείλεται στην συνεργάτιδά μου Ντόρα Πικιώνη συντελεί στην επιτυχή παρουσίαση του όλου θέματος.