Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός τιμήθηκε στην ακριτική Κόνιτσα, στον περικαλλή ομώνυμο προσκυνηματικό ναό, που είχε χτίσει ο αλησμόνητος Σεβαστιανός με πολύ κόπο, προς συμπαράσταση των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου.

Κατά το τέλος του Εσπερινού έγινε, την παραμονή της εορτής, με συμμετοχή πλήθους πιστών, η καθιερωμένη λιτανεία της εικόνας και τεμαχίου του λειψάνου του αγίου Κοσμά στους δρόμους της κωμόπολης, έως και την κεντρική πλατεία.

Στη θεία λειτουργία, ανήμερα της εορτής, προεξήρχε ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων κ. Μάξιμος, συμπαραστατούμενος από ιερείς της Μητροπόλεως Κονίτσης.

Να σημειωθεί ότι οι χρόνοι, κατά τους οποίους έζησε και εργάσθηκε (1714-1779) ο ιερός Κοσμάς, ήταν χρόνοι πολύ δύσκολοι για τους υπόδουλους Έλληνες. Δεν ήταν μόνο η έσχατη πτωχεία του μεγάλου μέρους των σκλαβωμένων. Ήταν και η παντελής έλλειψη πνευματικής τροφοδοσίας. Σχολεία δεν υπήρχαν για να μαθαίνουν τα Ελληνόπουλα τα στοιχειώδη γράμματα και την εθνική τους ιστορία. 

Ιερείς για να λειτουργούν και να αγιάζουν το λαό και να συντηρούν την ευσέβειά του και αναραπίζουν τη φλόγα της πίστης τους, από μερικά μέρη έλειπαν παντελώς. Και ενώ από το ένα μέρος το φοβερό παιδομάζωμα απομυζούσε από τη δούλη Ελλάδα τα νέα της βλαστάρια και με συστηματική εκπαίδευση τα μετέτρεπε σε σκληρούς Γενίτσαρους, από την άλλη πολλοί σε διάφορα μέρη, εγκαταλελειμμένοι και απροστάτευτοι, υπέκυπταν στη βία του τυράννου και εξισλαμίζονταν. 

Μπροστά σε μια τέτοια κατ' εξοχήν θλιβερή και αξιοδάκρυτη κατάσταση ευρισκόμενος ο ιερομάρτυρας Κοσμάς, πήρε τη μεγάλη του απόφαση. Αφιέρωσε τη ζωή του, τις δυνάμεις του, τα πάντα χάριν των υπόδουλων ομοεθνών του. 

Τα λόγια του αγίου Κοσμά του Αιτωλού «ψυχή και Χριστός σας χρειάζονται», είναι, σήμερα, επίκαιρα, παρά ποτέ. Αναρριπίζουν τη φλόγα της αγάπης για την Ορθοδοξία και την Πατρίδα, σε μια εποχή, που, ψυχικά, είναι σκληρή και δυσβάσταχτη.

Σε Κολικόντασι και Χιμάρα...

Λαμπρά εορτάστηκε η μνήμη του Αγίου Κοσμά τόσο στο Κολικόντασι του Φίερι, όσο και στο μοναστήρι του αγίου Σπυρίδωνα στο Βούνο Χιμάρας, το οποίο συνδέεται με θαύμα του ιερομάρτυρα. Ο προκαθήμενος της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αλβανίας Ιωάννης προεξήρχε της θείας λειτουργίας στο μοναστήρι του αγίου Κοσμά στο Κολικόντασι του Φίερι Αλβανίας, όπου και ο τάφος του, την ημέρα της εορτής του ιερομάρτυρα, πλαισιούμενος από τους Μητροπολίτες Βερατίου Άστιο, Αμαντίας Ναθαναήλ, καθώς και από τον Επίσκοπο Κρούγιας Αναστάσιο. 

Το μοναστήρι του πατροΚοσμά στο Κολικόντασι, που είναι ιστορικό μνημείο και ταυτόχρονα φωτεινό ορόσημο της θυσιαστικής νίκης ενός απλού καλόγερου, που με υπομονή, επιμονή και ζήλο υπερασπίστηκε την Ορθόδοξη πίστη, υπερπηδώντας πολλά εμπόδια, κατακλείστηκε, από πλήθος προσκυνητών, όχι μόνο από διάφορες περιοχές της Αλβανίας, αλλά και από την Ελλάδα.

Ο Μακαριώτατος κατά το κήρυγμά του αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο βασικό σημείο της ιεραποστολικής  δράσης του ιερομάρτυυρα, που ήταν η αγάπη. 

Κατά τη λιτάνευση, προς το τέλος της θείας λειτουργίας των λειψάνων (που φυλάσσονται σε ξύλινη λάρνακα στην Αρχιεπισκοπή και στο μοναστήρι μεταφέρονται μόνο την ημέρα του εορτασμού) και της εικόνας του αγίου γύρω από το ναό της Μονής, οι πιστοί συλλογίστηκαν τον ματωμένο αναγεννητικό αγώνα του Κοσμά του Αιτωλού.

Ένας αγώνας, που βασικός του σκοπός ήταν να ευαισθητοποιήσει, να αφυπνίσει, να διδάξει, να εμπνεύσει για να κρατηθεί ανόθευτη η πίστη του Χριστού μέσα στη σκλαβιά.

Και το κατόρθωσε, περνώντας από χωριό σε χωριό σε τέσσερις περιοδείες του, ενισχύοντας το ηθικό του λιποψυχισμένου πληθυσμού. Κηρύττοντας με την πύρινη γλώσσα του, ανεβασμένος πάνω σ' ένα σκαμνί και κρατώντας στα χέρια του έναν σταυρό.

Στον τόπο απαγχονισμού

Ρίγη θερμής πίστης διαπέρασαν όσους πιστούς βρέθηκαν, την παραμονή της εορτής του αγίου Κοσμά, στις όχθες του ποταμού Σέμαν, κοντά στο χωριό Μουγιάλι, όπου στις 24 Αυγούστου 1779 μαρτύρησε με απαγχονισμό ο άγιος Κοσμάς. Εκεί μέσα στη φύση, μπροστά στον ξύλινο μεγαλόσταυρο, που ανύψωσε ο αείμνηστος Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος, τελέστηκε εσπερινός, χοροστατούντος του Μητροπολίτη Απολλωνίας και Φίερι Νικολάου.

Στο Βουνό Χιμάρας

Στο ιστορικό μοναστήρι του Αγίου Σπυρίδωνα (από το 1778) στο Βούνο Χιμάρας εορτάστηκε η μνήμη του ιερομάρτυρα Κοσμά, προεξάρχοντος του Μητροπολίτου Απολλωνίας και Φίερι και Τοποτηρητού της Μητροπόλεως Αργυροκάστρου Νικολάου. 

Σύμφωνα με την παράδοση ο άγιος Κοσμάς παρότρυνε τους κατοίκους να χτίσουν το μοναστήρι με πέτρες από την περιοχή, ενώ για την ξυλεία, που δεν υπήρχε θα μεριμνούσε ο Θεός. Όπως διασώζεται τα ξύλα αντλήθηκαν από ένα βυθισμένο πλοίο που από μόνο του αναδύθηκε στην ακτή. 

Κηρύττοντας ο Μητροπολίτης Νικόλαος αναφέρθηκε στο βίο και τις διδασκαλίες του Αγίου Κοσμάι, δίνοντας έμφαση στην άμεση σύνδεσή του με τον λαό, την πίστη και την παιδεία στην περιοχή. 

Το Μοναστήρι του Αγ. Κοσμά

Το Μοναστήρι του Αγίου Κοσμά, που ήταν στα χρόνια της αθεΐας μια παρηγοριά και τώρα είναι μια υπενθύμιση πως πρέπει να αλλάξουμε διαγωγή, χτίστηκε μεταξύ του Αυγούστου 1813 και του Ιουνίου 1814 από τον Αλή πασά τον Τεπελενλή, ο οποίος αποθέωνε τις αρετές του ιεραπόστολου.

Ιδιαίτερα τον αναγνώριζε ως άνθρωπο του Θεού, με ικανότητες προφητικές. Και το καθολικό και τα κελιά, τα είχε ρημάξει η φθορά του χρόνου και η αδιαφορία, αλλά υπήρξε ανακαίνισή τους από τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο, ο οποίος τον ευλαβείται, αλλά και τον μιμείται ως προς το ολοκληρωτικό δόσιμό του στο Χριστό.

Ο τάφος του αγίου βρίσκεται κατά μήκος του κατεστραμμένου ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου, στο κέντρο μικρού δωματίου. Σύμφωνα με μαρτυρία του Χρήστου Μήτρου από το Φίερι, όταν το 1968 συνεργείο, σταλμένο από το καθεστώς, επιχείρησε να κατεδαφίσει τον τάφο, ακούστηκε μια δυνατή βουή και μέσα απ' αυτό ξεπήδησε φλόγα.