Απόψεις

Η λαϊκή τέχνη στα σύγχρονα Γιάννενα…

Το κάστρο της φημισμένης λαϊκής τέχνης και βιοτεχνίας στα Γιάννινα άρχισε από καιρό να τρίζει συθέμελα. Αυτή η πικρή διαπίστωση είναι εξομολόγηση των μαστόρων της και κυκλοφορεί από εργαστήριο σε εργαστήριο και γίνεται αισθητή στο ευρύτερο κοινό με τον αραιό ήχο, που βγάζουν στον αέρα στις γειτονιές, τον ξηρό και υπόκωφο ήχο του σφυριού. Το κακό ήταν αναμενόμενο, αφού ζάρωσε καλλιτεχνικά ο τόπος και δέχτηκε με αφελή και φιλόξενα αισθήματα τη βιομηχανοποιημένη τέχνη διευκολύνοντάς την συγχρόνως στο σημάδεμα των επιθετικών της βελών, αντί να ταμπουρωθεί για άμυνα και αναχαίτιση

 

16 Νοέ 2026 • 11:00

Ο νοσηρός άνεμος, κυρίως της τελευταίας εικοσαετίας, που φύσηξε στη ράχη της δροσερής λαϊκής μας τέχνης, την περόνιασε για καλά, τη διατρύπησε και την ασχήμυνε πολύ. Συντέλεσε μ' άλλα λόγια στο να γίνει γέρικη η γιαννιώτικη τέχνη και να γεννάει προϊόντα δύσμορφα και λιγότερο καλλιτεχνικά. Και αυτό σημαίνει πως η τοπική τέχνη αδυνάτισε, τρέκλισε και έχασε αρκετό από κείνο το παλιό μεράκι, γιατί πίστεψε πως μπορούσε να τα βάλει σε αγώνα δρόμου με την εισαγόμενη συνάδελφό της, την κονσερβοποιημένη, τη φτηνή βιομηχανική, και να νικήσει. Απατήθηκε όμως.

Οι Γιαννιώτες καλλιτέχνες, επειδή ηττήθηκαν, προσανατόλισαν την τεχνοτροπία τους μόνο προς μουσειακά οικόπεδα και όχι σε αναγεννησιακά, πιστεύοντας πως τα πρώτα είναι κερδοφόρα, ενώ τα δεύτερα επιζήμια. Παρασυρμένοι λοιπόν απ’ το εφήμερο κέρδος, καθώς συμβαίνει και σ’ άλλους τομείς, φρόντισαν για την ποσότητα περισσότερο και λιγότερο για την ποιότητα. Ακόμα, δεν το αρνούνται και οι ίδιοι, περιορίστηκαν στην επανάληψη παλαιών προτύπων, γιατί είχαν έτοιμα τα καλούπια, και δεν ακόνισαν το μυαλό τους για ανασύνθεση ή επινόηση νέων μορφών με γιαννιώτικη πάντα γραμμή και τοπικό ύφος.

Καταφανές γνώρισμα της ασθμαίνουσας λαϊκής τέχνης είναι η πιστή αντιγραφή του παρελθόντος της και η ισχνή ή ελάχιστη έμπνευση νέων μορφών. Μικρή εξαίρεση σε τούτον τον κανόνα και σα φωνή διαμαρτυρίας αποτελεί η επιμονή ελάχιστων καλλιτεχνών, που μπόρεσαν να παντρέψουν την επιστημονική γνώση με την αυτοφυή νοοτροπία και τεχνοτροπία. Κλασικό παράδειγμα τούτης της εξαίρεσης είναι η περίπτωση ολίγων ανώνυμων, που δυστυχώς και αυτοί βαδίζουν σε ασαφές δρομολόγιο μειώνοντας την ασθενική ή τεχνική τους ορμή, που πιθανόν κάποτε την δυναμώσουν και βρουν τον ανοδικό τους δρόμο προς δόξαν των Ιωαννίνων.

Παλαιότερα ο λαϊκός τεχνίτης δεν ήταν αυθαίρετος εκφραστής της υποκειμενικότητάς του, ήταν ζωγράφος της κοινωνικής πραγματικότητας και του φυσικού περιβάλλοντος των Ιωαννίνων και γενικότερα της ορεινής Ηπείρου, ας πούμε του Μετσόβου, των Καλαρρυτών, της Μουργκάνας, του Κάστρου....

Ο έξω κόσμος με τις καμπύλες και τεθλασμένες γραμμές, με τον ξάστερο ή μουντό ουρανό, με τα ποτάμια και τα πέτρινα γεφύρια κ.λπ. κλπ., περνούσε πρώτα στην ψυχή του καλλιτέχνη, γινόταν βίωμα, εμπειρία, συναίσθημα και ως απαύγασμα πλέον έβγαινε στις άκρες των χεριών του και μετατρέπονταν σε έργο λαϊκής τέχνης. Τούτο το έργο σφραγιζόταν με σήμα κατατεθέν γιαννιώτικο και είχε υπογραφή ανώνυμου αλλά σοφού καλλιτέχνη.

Σήμερα αυτή η τέχνη έχει συνεχιστές με μεγάλο βαθμό… μυωπίας, γιατί δε βλέπουν τη σέλα, που σχηματίζουν οι δύο κορφές του Μιτσικελιού, ή καλύτερα κρατάνε τα ηνία της διατακτικοί εκφραστές της, ντόπιοι και «αλλοδαποί». Αναφέρω τους αλλοδαπούς, γιατί αυτοί ως άπιστοι εραστές της γιαννιώτικης τέχνης, περαστικοί απ' τα Γιάννινα, αφού τη φωτογράφησαν και έκλεψαν κάποια μυστικά, και ριζωμένοι σε κάποια άλλα Αστικά κέντρα, παράγουν στα δικά τους θερμοκήπια, γιαννιώτικα προϊόντα με πλαστό σήμα κατατεθέν και τα κυκλοφορούν τουριστικά.

Η επιταχυνόμενη κίνηση της τέχνης στον κατήφορο δύσκολα μπορεί να σταματήσει και να πάρει το δρόμο της ανόρθωσης, γιατί τα απομεινάρια της, εδώ στα Γιάννινα, μοιάζουν περισσότερο με καλλιτεχνικές αναλαμπές και αρχαιολογικά ψίχουλα και, σαν τέτοια, αδύνατον να ανασυγκολληθούν σε ζωντανό και παραδοσιακό σώμα. Αν όμως αποτελέσουν προζύμι και θεωρηθεί η σημερινή γιαννιώτικη τέχνη ως τέχνη μιας νέας γεωμετρικής περιόδου, φαντάζομαι πως θα ξαναβρεί το δρόμο της για νέες εξελίξεις, τις οποίες η ιστορική μοίρα του τόπου τις κρατάει κρυμμένες σε ανεξερεύνητα σπήλαια. 

Η αλήθεια είναι πως είναι πικρό το ψωμί του καλλιτέχνη και δικαιολογημένα η στενοχώρια του, καθώς βλέπει να αραιώνουν στο εργαστήρι του τα μαθητούδια. Το ηπειρωτικό όμως δαιμόνιο θα βρει τρόπο ανάστασης της λαϊκής τέχνης, γιατί σέρνει μαζί του έξυπνες δυνάμεις, ικανές να φέρουν στην επιφάνεια πολύτιμους θησαυρούς. Φτάνει και η πολιτεία να βοηθήσει, έστω και λίγο, με διευκόλυνση στην προμήθεια πρώτης ύλης και οι πνευματικοί άρχοντες του τόπου να γονιμοποιήσουν την επιστήμη τους με την ντόπια ομορφιά.

Χριστόφορος Λεοντάρης

Το καθημερɩνό ενημερωτɩκό δελτίο της Ηπείρου
στο email σου.