Η εξέλιξη είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας. Όλοι απολαμβάνουμε τα πλεονεκτήματά της, αλλά και πολλοί υφιστάμεθα κάποιες συνέπειες. Η ζυγαριά κλίνει εκεί που ο καθένας βάζει τον εαυτό του, ανάλογα με τις δικές του προσδοκίες, τις δικές του δυνατότητές. Η αλματώδης εξέλιξη έφερε τους σύγχρονους αυτοκινητόδρομους. Πριν 50 χρόνια, ένα ταξίδι στην Αθήνα από τη Θεσσαλονίκη ή τα Γιάννενα διαρκούσε 2,5 μέρες, ενώ σήμερα διαρκεί μόνο 5 περίπου ώρες και με ασφάλεια.

Μεγάλη υπόθεση. Όμως η πληθώρα των «διοδίων» σε συνδυασμό με τις λοιπές δαπάνες καθιστούν σχεδόν απαγορευτική την ιδιωτική αυτοκίνηση σε πολλούς πολίτες, με άμεση συνέπεια την ερήμωση των απομακρυσμένων και ακριτικών περιοχών. Οι υπεύθυνοι το γνωρίζουν και αντί να ακούνε κάποιες δίκαιες φωνές κωφεύουν ή «καμαρώνουν» για το έργο τους. Γι’ αυτούς ανοίγουν διάπλατα «οι μπάρες» στα πολυτελή τους αυτοκίνητα, ούτε κανείς «πλήρωσε» για το αίμα που χυνόταν χρόνια σε «υπό κατασκευή» αυτοκινητόδρομο. Τα ζήσαμε κι αυτά.

Δεν στέκομαι όμως εδώ. Εκείνο που θέλω να επισημάνω είναι ότι η εξέλιξη δεν στοχεύει πάντα και απόλυτα στη βελτίωση της ζωής του εργαζόμενου πολίτη. Και αυτό τεκμηριώνεται εύκολα ανατρέχοντας στο παρελθόν. Τα διόδια δεν είναι «φρούτο» της εποχής μας. Έχει πολύ βαθιές ρίζες, σε άλλες εποχές και μάλιστα δύσκολες. Είναι ίδια ακριβώς, μόνο που άλλαξαν ονόματα και χαρακτηριστικά. Οι εποχές άλλαξαν, μα οι αντιλήψεις παρέμειναν. Ας γίνω πιο σαφής.

Στη Βυζαντινή εποχή, στους κεντρικούς δρόμους και τα «καλντερίμια» δεν έτρεχαν αυτοκίνητα. Όμως, υπήρχαν «διόδια», τα λεγόμενα «Διαπύλια», φόροι οι οποίοι καταβάλλονταν σε ένστολους φρουρούς στην πύλη εισόδου ή εξόδου μιας πόλης. Με την πτώση του Βυζαντίου στους Οθωμανούς, τα «Διαπύλια» έγιναν φόροι διέλευσης από τα «ντερβένια» («σελιαμέτ παρασί»). Η είσπραξη γινόταν από τους «Δερβεναγάδες», τοπάρχες (Αγάδες), δηλαδή ντόπιους πρώην Χριστιανούς εξισλαμισμένους παρακινούμενοι από τυχοδιωκτισμό, αναρρίχηση σε αξιώματα ή προνόμια σε βάρος των «ραγιάδων». Από άκρατο πλουτισμό εισέπρατταν όσους φόρους ήθελαν, απέδιδαν στον «πασά» τα «οφειλόμενα» και με τα υπόλοιπα παραγέμιζαν τα «πουγκιά» τους.

Κάθε «πασαλίκι» (περιφέρεια) εισέπραττε τους φόρους του, αυτοί διέφεραν ανά την επικράτεια και το ύψος τους ήταν ανάλογο με τα χαρακτηριστικά της διέλευσης ενός εκάστου. Σε άρνηση καιροφυλακτούσε ο «Μπουλούκμπασης» (ο αστυνόμος) με την «Κοσιάδα» (υποτυπώδη αστυνομία) και «αλίμονό σου», ενώ κάθε παράκαμψη του σταθμού διέλευσης ήταν επικίνδυνη γιατί περίμεναν οι ληστές και οι άρπαγες. Οι «Δερβεναγάδες» έμειναν στις μνήμες και αποτυπώθηκαν στη δημοτική μουσική μας (ο «Φεζο-δερβέναγας»).

Εκτός από τους σταθμούς «διοδίων» υπήρχαν ανά 10 περίπου χλμ. τα «Χάνια» (μικρά πανδοχεία) μεγιστάνων της εποχής για διανυκτέρευση, ανάπαυση, φαγητό και σταυλισμό ζώων, φυσικά με την αντίστοιχη δαπάνη. Μερικά παραμένουν ως μνημεία, άλλα χάθηκαν και από κάποια σώζονται ερείπια. Όλα θυμίζουν άλλες εποχές, άλλες κοινωνίες, όχι όμως και άλλες νοοτροπίες. Θα μπορούσε κανείς να αντιπαραβάλλει τα «Χάνια» με τους σημερινούς «ΣΕΑ» (σταθμούς εξυπηρέτησης αυτοκινητιστών), όχι για διανυκτέρευση και «σταυλισμό ζώων» αλλά για ολιγόλεπτη ανάπαυση, πληρώνοντας βέβαια αδρά την παροχή πρόσθετων υπηρεσιών.

Όλα φαίνονται απόμακρα, απίθανα. Όμως υπήρχαν και συνεχίζουν να υπάρχουν. «Πασάδες» εξακολουθούν να περιορίζουν την κίνησή μας με τον τρόπο τους, τα «διόδια». Με «φιρμάνια» (πλειοδοτικούς ή μη διαγωνισμούς) αναθέτουν την επικοινωνία, ένα από τα μεγαλύτερα αγαθά της κοινωνικής μας ζωής, σε πανίσχυρους οικονομικούς παράγοντες που εφαρμόζουν αυτόβουλα ή με «συνυπογραφές» τη δική τους «οικονομία των διοδίων», όπως έκαναν οι «τσιφλικάδες» στα «τσιφλίκια» τους. Δεν υπάρχουν τα κάτασπρα «γρόσια», αλλά τα πολύχρωμα «Ευρώ», λες και το χρώμα αλλάζει το κόστος της ζωής. Τα «ντερβένια» έγιναν αυτοκινητόδρομοι, σημαντική πηγή εσόδων των «μεγάλων», όχι του απλού πολίτη. Στους σταθμούς των «Δερβεναγάδων» χτίστηκαν πύλες διέλευσης, πάμπολλες για εισπρακτική διευκόλυνση. Οι «μπάρες» τους ανοίγουν αυτόματα μόνο μετά την είσπραξη και κάμερες καταγράφουν τον αριθμό κυκλοφορίας για να ελέγχουν τη διέλευση, όπως έλεγχαν παλιά ο «Μπουλούκμπασης» και η «κοσιάδα». Τα «Χάνια» αντικαταστάθηκαν με τους «ΣΕΑ».

Αυτά και άλλα πολλά. Όλα υπάρχουν, αρκεί να μη τα προσπεράσουμε αδιάφορα. Τίποτα στην ουσία δεν άλλαξε. Θυμίζουν τη σοφή λαϊκή ρύση του «Μανωλιού». Ακόμα και εμείς οι ίδιοι. Όπως πληρώναμε τους «Δερβεναγάδες», τώρα πληρώνουμε τα πολλά και υπέρογκα «διόδια», δυσανάλογα με την απόσταση, οριζόντια, χωρίς ιδιαιτερότητες για τις ακριτικές περιοχές και αυτά υπερβαίνουν κατά πολύ το οφειλόμενο σε ένα κράτος Πρόνοιας για το αναμφιβολα μεγάλο αγαθό της επικοινωνίας που μας προσφέρει.

«Ραγιάδες» είμασταν κάποτε!

Μήπως και σήμερα η «βολή» μας το ίδιο δείχνει;

«Οι εποχές άλλαξαν, μα οι νοοτροπίες παρέμειναν»!

* Ο Αναστάσιος Μηλιώνης είναι Ιατρός Ενδοκρινολόγος - Δρ. Παν/μίου Αθηνών