Στην ανατολική άκρη της λίμνης Παμβώτιδας, απλώνεται ένα μικρό αλλά γεμάτο ιστορία νησί, μήκους περίπου 800 μέτρων και πλάτους 500. Εκεί σήμερα ζει μια μικρή κοινότητα σε ένα χωριό με περίπου 110 σπίτια. Οι κάτοικοι σχεδόν ως σήμερα ασχολούνται κυρίως με το ψάρεμα, ενώ οι γυναίκες συλλέγουν παπύρι από τις όχθες της λίμνης και πλέκουν παραδοσιακές ψάθες, διατηρώντας έτσι ζωντανές παλιές τέχνες. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα τοπική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι νησιώτες δεν είναι αυτόχθονες, αλλά κατάγονται από τη Μάνη και εγκαταστάθηκαν στο νησί κατά τον 17ο αιώνα. Αν και η άποψη αυτή δεν έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά, ενισχύεται από κάποιες γλωσσικές ιδιαιτερότητες και ονόματα που ξεχωρίζουν από αυτά της περιοχής των Ιωαννίνων. Τέτοιου είδους βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών δεν ήταν σπάνιες στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Ωστόσο, οι ρίζες του οικισμού φαίνεται να είναι πολύ παλαιότερες. Οι μοναχοί Αψαράδες - Θεοφάνης και Νεκτάριος - απόγονοι βυζαντινής αριστοκρατικής οικογένειας και ιδρυτές της Μονής Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου (1506-1507), αναφέρουν την ύπαρξη οργανωμένης κοινότητας ήδη από τον Μεσαίωνα. Η παρουσία μοναστηριών, ασκηταριών και ησυχαστηρίων κατά την εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου αποδεικνύει πως το Νησί ήταν θρησκευτικό και πνευματικό κέντρο ήδη από τον 13ο αιώνα – αν όχι νωρίτερα. Μάλιστα, σλαβικά τοπωνύμια που διατηρήθηκαν στην περιοχή ενισχύουν την εκτίμηση ότι το Νησί κατοικούνταν τουλάχιστον από τον 10ο αιώνα. Το όνομά του αναφέρεται και σε χρυσόβουλο του 1200, που επιβεβαιώνει την ένταξη της Επισκοπής Ιωαννίνων στην Αρχιεπισκοπή Αχρίδος.

Σημαντικές πληροφορίες για το Νησί, μπορεί να αντλήσει κάποιος από το σύγγραμμα του Σ. Δάκαρη με τίτλο: Νησί Ιωαννίνων: Ιστορία, Μνημεία, Μουσείο αλλά και στην Σελίδα της Κοινότητας στο διαδίκτυο. Αρχαιολογικά ευρήματα είναι λιγοστά. Ένα από τα ελάχιστα είναι μια πήλινη λαβή αγγείου με διακοσμητικές εντυπώσεις, που χρονολογείται στην Εποχή του Χαλκού – η πρώτη ένδειξη προϊστορικής κατοίκησης στο Νησί. Με την ίδρυση του Δεσποτάτου της Ηπείρου το 1204, το Νησί γνώρισε άνθιση. Χτίστηκαν τουλάχιστον τέσσερα μοναστήρια, γεγονός που σηματοδότησε την ανάπτυξη της μοναστικής ζωής και της τέχνης. Τον 16ο αιώνα, η πνευματική ακμή συνεχίζεται: οι Μονές της Ελεούσας και του Προδρόμου ιδρύονται, ενώ οι παλαιότερες, των Φιλανθρωπινών και του Ντιλίου, ανακαινίζονται. Καλλιτέχνες της εποχής φιλοτεχνούν εξαιρετικές τοιχογραφίες στους ναούς, μεταφέροντας τα ρεύματα της εποχής στην απομονωμένη λίμνη.

Το Νησί συνδέεται και με τα Μετέωρα: οι κτήτορες της Μονής Προδρόμου χτίζουν το καθολικό της Μονής Βαρλαάμ το 1548, ενώ ο Ιωάσαφ Φιλανθρωπινός χρηματοδοτεί τον Ναό Μεταμόρφωσης στη Βελτσίστα το 1568. Τον 17ο αιώνα, η Μονή Αγίου Παντελεήμονα ανακαινίζεται ριζικά. Ο 18ος αιώνας δεν φέρνει παρακμή, παρά τις δύσκολες συγκυρίες. Σύμφωνα με τον Βρετανό περιηγητή Leake, το 1809 το χωριό είχε 100 σπίτια. Ο Hughes λίγο αργότερα ανεβάζει τον αριθμό στα 200. Ο Αλή Πασάς είχε στο Νησί ένα σεράι και διατηρούσε εκεί κοπάδι ελαφιών. Ωστόσο, η βαριά φορολογία που επέβαλε οδήγησε στην παρακμή τη μοναστική ζωή. Παρότι δεν κατάσχεσε περιουσίες, επέβαλε φόρο 15.000 πιάστρα στους κατοίκους, εκτός από το χαράτσι και τις υποχρεωτικές προμήθειες ξύλων για τα ανάκτορα και το φρούριο.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά κατά την πολιορκία του Αλή Πασά. Το Νησί μετατράπηκε σε οχυρό με αλβανική φρουρά 1.000 ανδρών. Το 1821, ο Ρεσίτ Πασάς το βομβάρδισε και το κατέλαβε, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές. Οι κάτοικοι σφαγιάστηκαν ή εκδιώχθηκαν, ενώ τα μοναστήρια λεηλατήθηκαν. Όπως καταγράφει συγκλονιστικά ο ηγούμενος Ανανίας της Μονής Προδρόμου σε χειρόγραφο Ευαγγέλιο, οι μοναχοί εκδιώχθηκαν, τα ιερά σκεύη κλάπηκαν και όσοι γλύτωσαν επαιτούσαν για να επιβιώσουν. Ένα χρόνο μετά, και αφού εξαγόρασαν την επιστροφή τους πληρώνοντας 150 γρόσια ανά άτομο, οι κάτοικοι άρχισαν να επιστρέφουν και να ξαναχτίζουν τη ζωή τους. Το 1824 ξεκίνησαν οι πρώτες επισκευές στις τοιχογραφίες της Μονής Προδρόμου, «μετά τον χαλασμόν», όπως αναφέρει η επιγραφή.

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η ζωή στο Νησί σταθεροποιείται. Το 1872 ιδρύεται Ιερατική Σχολή στη Μονή Ελεούσας, η οποία λειτούργησε μέχρι το 1922, όταν τα μοναστηριακά κτήματα απαλλοτριώθηκαν. Στη συνέχεια λειτούργησε Ιεροδιδασκαλείο μέχρι το 1929. Η σταδιακή παρακμή του μοναχισμού ήταν αναπόφευκτη, καθώς η μοναστηριακή περιουσία περιορίστηκε σημαντικά. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Αρχαιολογική Υπηρεσία ανέλαβε τη διάσωση των μνημείων. Σημαντικές μονές, όπως των Φιλανθρωπινών και του Στρατηγοπούλου, αναστηλώθηκαν και προστατεύτηκαν ως διατηρητέα. Το Νησί, με την πλούσια πνευματική και καλλιτεχνική του κληρονομιά, αποτελεί μέχρι και σήμερα έναν ζωντανό φάρο της ιστορίας και του πολιτισμού των Ιωαννίνων.