Αυτές τις ημέρες συμπληρώνονται ακριβώς 103 χρόνια μιας τραγωδίας που έχει καταγραφεί στις αιματηρότερες σελίδες του ελληνικού μαρτυρολογίου. Οι μαυροφορεμένες σκέψεις όλων των Ελλήνων γυρνούν στο 1922. Και θυμούνται μαρτυρικούς καιρούς και ματωμένους θρύλους κάτω από τα αποκαΐδια της Σμύρνης... Όλοι οι Έλληνες θα θυμηθούν τη μαύρη αυτή επέτειο και θα κλίνουν ευλαβικά το γόνυ στους νεκρούς και τους ξεριζωμένους. Η συμφορά του 1922 όμως δεν πρέπει να γίνει «μια παλιά ιστορία». Ειδικότερα τώρα που οι βολές της γειτονικής Τουρκίας είναι απειλητικότερες από ποτέ και τα σύννεφα πάνω από τον ελληνικό ουρανό έχουν πάρει το μαύρο, ζοφερό χρώμα, οι αλησμόνητες μικρασιατικές πατρίδες πρέπει να μείνουν παραπάνω από μια ανάμνηση!

Η καταστροφή της Σμύρνης άρχισε το 1919 και ολοκληρώθηκε το 1923. Το 1919 η Ελλάδα ζήτησε από τους συμμάχους της τής Δύσης την άδεια να αποβιβάσει στρατεύματα στα παράλια της Μικρασίας για να προστατέψει τους εκεί ελληνικούς πληθυσμούς.

Οι όροι

Η Τουρκία, παραβιάζοντας κατάφωρα τους όρους της Συνθήκης των Σεβρών, που προέβλεπαν την εξασφάλιση των δικαιωμάτων των εθνοτήτων που ζούσαν στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ασκούσε πιέσεις σε βάρος των Ελλήνων και προχωρούσε με άλματα στις προσπάθειες εκτουρκισμού των.

Η Ελλάδα, στην προσπάθειά της να βάλει ένα τέλος σ' αυτήν την κατάσταση αποβίβασε στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή, χωρίς βέβαια ουδεμία πρόθεση επεκτατισμού. Τα στρατεύματα του Κεμάλ Ατατούρκ όμως, νίκησαν τα ελληνικά και τα ανάγκασαν να υποχωρήσουν. Ήταν το γεγονός που σήμανε την ολοκλήρωση του ξεριζωμού των Ελλήνων. Ενός ξεριζωμού που με σταθερά βήματα είχε ξεκινήσει από 1914.

Τα λόγια του Βρετανού ιστορικού, Άρνολντ Τόινμπι, που υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των διωγμών είναι χαρακτηριστικά: «Ένα πρωί την άνοιξη του 1914 οι Έλληνες της Περγάμου ειδοποιήθηκαν από τις τοπικές τουρκικές αργές ότι δεν ήταν δυνατό να τους δοθεί εγγύηση για την ασφάλεια τους αν έμεναν ακόμη μια νύχτα στην πόλη τους. Εγκαταλείποντας οτιδήποτε δεν μπορούσαν να μεταφέρουν με τα χέρια τους, κατέβηκαν πριν νυχτώσει στη σκάλα του Δικελιού και πέρασαν απέναντι στη Μυτιλήνη».

Όπως αναφέρει στο βιβλίο του «The western question in Greece & Turkey» («Το δυτικό ερώτημα για την Ελλάδα και την Τουρκία») ο Άγγλος ιστορικός, ελληνικά σχολεία, νοσοκομεία και εκκλησίες καταστράφηκαν, λεηλατήθηκαν και βεβηλώθηκαν από τους Τούρκους, στις Κυδωνιές, στην Πέργαμο, στο Δικελί και σε άλλες μικρότερες πόλεις.

Η τραγωδία

Ο γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη κατά την περίοδο της καταστροφής, Τζόρτζ Χόρτον, περιγράφει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες τη ματωμένη τραγωδία, στο βιβλίο του «Η κατάρα της Ασίας».

«Η τελευταία πράξη στο τρομερό δράμα της εξοντώσεως του Χριστιανισμού μέσα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, είναι η πυρπόληση της Σμύρνης από τα στρατεύματα του Μουσταφά Κεμάλ. Η καταστροφή της Σμύρνης έλαβε χώρα το 1922 και καμιά πράξη που διαπράχθηκε από την τουρκική φυλή σε όλη τη διάρκεια της κηλιδωμένης από αίμα ιστορίας της δεν παρουσίασε κτηνωδέστερα και περισσότερο ακόλαστα χαρακτηριστικά, ούτε ποικιλότερες από τις χειρότερες μορφές βασανιστηρίων που έχουν επιβληθεί σε βάρος αμάχων και αόπλων. Ήταν η πιο ταιριαστή ζοφερή και σατανική κατακλείδα στην όλη φρικτή τραγωδία».

Οι λέξεις του Χόρτον δεν είναι αρκετές για να περιγράφουν την ανείπωτη συμφορά. Επί πέντε ολόκληρες ημέρες οι Τούρκοι έσφαζαν, βίαζαν, βασάνιζαν, λεηλατούσαν κι έκαιγαν σπίτια και μαγαζιά και κατέστρεφαν περιουσίες! Παραδίδοντας την πόλη στις φλόγες ολοκλήρωσαν το έργο τους...

«Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στο καλοχτισμένο, σύγχρονο ελληνικό και ευρωπαϊκό τμήμα της Σμύρνης, βρέχοντας τους στενούς δρόμους με πετρέλαιο και άλλες εύφλεκτες ύλες», γράφει ο Χόρτον. «Τη νύχτα της 9ης Σεπτεμβρίου άρχισε η λεηλασία και η σφαγή. Πυροβολισμοί ακούγονταν όλη τη νύχτα σε διάφορα μέρη της πόλης και το άλλο πρωί, Αμερικανοί υπήκοοι, άνδρες και γυναίκες άρχισαν ν' αναφέρουν ότι είχαν δει πτώματα πεταμένα χάμω στους δρόμους». 

Φυλλομετρώντας το ημερολόγιό του, ο Αμερικανός πρόξενος σταματάει στις 12 Σεπτεμβρίου 1922. «Μερικοί Αμερικανοί είδαν εννιά κάρα φορτωμένα με πτώματα από την περιοχή που είναι γύρω) στο Διοικητήριο και άλλοι πάλι είδαν τρία τέτοια φορτωμένα κάρα στην περιοχή του Αστυνομικού Τμήματος! Ο Χέπμπερν μέτρησε 35 πτώματα πάνω στο δρόμο που πήγαινε προς τον Παράδεισο, ένα μικρό χωριό κοντά στη Σμύρνη». Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος ήταν ένα από τα θύματα εκείνης της τραγωδίας. 0 ακριβής τρόπος με τον οποίο πέθανε δεν είναι γνωστός. Το σίγουρο όμως είναι ότι παραδόθηκε στον όχλο από τον Νουρεντίν Πασά.

Ο θάνατός του ήταν εξευτελιστικός... Του ξερίζωσαν τη γενειάδα, βιαιοπράγησαν πάνω του, τον χτύπησαν με ρόπαλα και μαχαίρια ως την τελευταία του πνοή. Ύστερα τον έσυραν στους δρόμους, σβαρνίζοντάς τον! «Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος ήρθε στο προξενείο, λίγο πριν από το θάνατό του, μαζί με τον Αρμένιο αρχιεπίσκοπο», διηγείται ο Χόρτον. «Ο Χρυσόστομος φορούσε μαύρα ράσα. Το πρόσωπό του ήταν ωχρό. Ήταν η τελευταία φορά που είδα το σεβάσμιο και εύγλωττο αυτόν άνδρα ζωντανό. Ούτε ο ίδιος ούτε και ο Αρμένιος αρχιεπίσκοπος μου είπαν τίποτα για τον κίνδυνο της δικής τους ζωής, αλλά με ρώτησαν αν θα ήταν δυνατόν να γίνει τίποτα για τη σωτηρία των κατοίκων της Σμύρνης».

Στον Χρυσόστομο είχε προσφερθεί καταφύγιο στο γαλλικό προξενείο και διαφυγή με πλοίο του Γαλλικού Πολεμικού Ναυτικού. «Το καθήκον μου είναι κοντά στο ποίμνιό μου», είχε απαντήσει εκείνος, επιλέγοντας με σιγουριά το θάνατο. «Ένα από τα δυνατότερα αισθήματα που πήραν μαζί μου από τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής γιατί ανήκα στο ανθρώπινο γένος», κλείνει το βιβλίο του ο Χόρτον.

Σε 150.000, Έλληνες και Αρμένιους, υπολογίζονται τα θύματα εκείνης της σφαγής. Είναι όμως πολλά περισσότερα... Ολόκληροι λαοί! Από τη Σμύρνη δεν έμεινε παρά η τουρκική συνοικία της. Αυτή η πόλη, ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και εμπορικά κέντρα της Μεσογείου είχε μετατραπεί σ' έναν απέραντο σωρό καπνισμένων χαλασμάτων...

Η χαριστική βολή δόθηκε τον Ιανουάριο του 1923. Η υπογραφή της Σύμβασης Ανταλλαγής Πληθυσμών ανάμεσα στις δύο χώρες ήταν το τελευταίο, αποφασιστικό χτύπημα για τον ελληνισμό της Ελλάδας. Η σύμβαση, που ενσωματώθηκε στη Συνθήκης της Λωζάνης τερμάτισε τον πόλεμο ανάμεσα στις δύο χώρες και οριστικοποίησε τα σύνορά τους. 

Ο ξεριζωμός

Σύμφωνα με αυτήν, 1.290.000 χριστιανοί Ορθόδοξοι ξεριζώθηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες και ανταλλάχθηκαν με 480.000 μουσουλμάνους. Εξαίρεση παρέμειναν οι Έλληνες κάτοικοι της Ίμβρου και της Τενέδου. Η Συνθήκη της Λωζάνης βέβαια, προέβλεπε δικαιώματα για τον ντόπιο πληθυσμό.

Ψιλά γράμματα για την τουρκική κυβέρνηση. Έκλεισε τα ελληνικά σχολεία, απαγόρευσε τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και έστειλε τα Ελληνόπουλα να φοιτήσουν στα τουρκικά σχολεία. Μέθοδος αποτελεσματικότατη, όπως εκ των υστέρων αποδείχτηκε. Μέσα σε 103 χρόνια, οι 12.000 κάτοικοι των νησιών, μετριούνται πλέον στα δάκτυλα.  Στην πραγματικότητα όμως, ο Ελληνισμός δεν ξεριζώθηκε ποτέ από εκεί. Η τρισχιλιόχρονη ιστορία της Ελλάδας δεν σβήνει τόσο απλά. Τα μνημεία του αρχαίου, του κλασικού και του βυζαντινού πολιτισμού έχουν μείνει βαθιά ριζωμένα στα παράλια της Μικράς Ασίας, όπως και στην Ανατολική Θράκη και τον Πόντο.

Κι όσο κι αν οι τουρκικές κυβερνήσεις επιμένουν να ισχυρίζονται ότι δεν πρόκειται παρά «για μνημεία κάποιων πολιτισμών της Ανατολής», το ελληνικό στοιχείο είναι χαραγμένο πάνω σ' αυτά τα μάρμαρα και τις πέτρες...