Η  μεγαλύτερη γιορτή του Σεπτεμβρίου είναι αυτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, στις 14 του μήνα, η οποία και έχει  δώσει τις προσωνυμίες Σταυρίτης, Σταυριώτης και άλλες παρεμφερείς στον πρώτο μήνα του φθινοπώρου.

 Κατά την επικρατέστερη πληροφορία, η μητέρα του πρώτου χριστιανού αυτοκράτορα (η Αγία Ελένη)  πήγε στα Ιεροσόλυμα  προκειμένου να προσκυνήσει τους Αγίους Τόπους,  αλλά και με την ελπίδα της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού. Απορούσε ανάμεσα  στους τόσους  πολλούς σταυρούς  ποιός να ήταν του Χριστού,  τελικά ένα μυρωδάτο φυτό,  ο βασιλικός, της το αποκάλυψε, που δεν βρισκόταν σε άλλους σταυρούς.

 Στις εκκλησίες μοιράζεται τη μέρα αυτή βασιλικός, εκκλησιαστική συνήθεια που πηγάζει από την παράδοση  στο μέρος  όπου βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός που  είχε φυτρώσει το  αρωματικό αυτό φυτό, που για το λόγο αυτό λέγεται και σταυρολούλουδο. Και ενώ ο θαμμένος στα χώματα σταυρός ήταν ασήκωτος από το βάρος, καθώς οι χριστιανοί έλεγαν το ‘’ Κυρ’ ελέησον’’ αλάφρωνε.

 Μετά τη διαπίστωση αυτή, ο τότε πατριάρχης Ιεροσολύμων, στις 14  Σεπτεμβρίου του 335, ημέρα των εγκαινίων του ναού της Αναστάσεως, τον ύψωσε στον άμβωνα. Η απάντηση του λαού ήταν το ‘’Κύριε ελέησον’’. Σ’ αυτού του γεγονότος την ανάμνηση απεφασίσθη η κατ’ ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Έτσι, η ανύψωση του Χριστού  επί του Σταυρού, ως γεγονότος σωτηρίας, συμβολίζεται   και με την ύψωση του ανευρεθέντος  σταυρού, πράγμα που σημαίνει ότι ο σταυρός  από όργανο θανάτου  μετασχηματίζεται σε όργανο ζωής. Δεν είναι  εκτός αυτού του πλαισίου ένα τροπάριο του εσπερινού της γιορτής, στο οποίο χαρακτηρίζεται ο σταυρός ως η ανάσταση πάντων των τεθνεώτων.

Χρειάσθηκε, ωστόσο,  να υψωθεί  και στους χρόνους του Ηρακλείου, όταν αφήρεσε το 628 τον σταυρό από τους Πέρσες ,οι οποίοι τον κατείχαν αφού είχαν υποτάξει την πόλη των Ιεροσολύμων. Κατά τη θριαμβευτική του επάνοδο και είσοδο στη Κωνσταντινούπολη, ο Ηράκλειτος μετέφερε και τον Τίμιο Σταυρό, τον οποίο, ύψωσε ‘’εν τη μεγάλη εκκλησία’’ ενώπιον του επευφημούντος λαού της Κωνσταντινουπόλεως.

 Με τη δεύτερη μάλιστα ύψωση είναι συνδεδεμένος ο πασίγνωστος ύμνος ’’Σώσον  Κύριε, τον λαόν Σου’’. Η απάντηση του λαού κατά την πρώτη ύψωση, ως και η εν συνεχεία σύνταξη του εν λόγω απολυτίκιου, σχετίζεται προφανέστατα με το νόημα της συμβολικότητας  της ύψωσης. 

 Από του Μ. Κωνσταντίνου και εξής συνηθίζεται η αναγραφή των λέξεων: ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ στις γωνίες που σχηματίζει ένας ισοσκελής σταυρός. Δεδομένου ότι η σωτηρία, όπως διδάσκεται, συντελείται υπό του Χριστού, ο σταυρός αυτός  καθ’ εαυτόν  δεν συνεργεί σε αυτή, αλλ’ ανατρέχει σ’ αυτόν κυρίως  και αποκλειστικώς ως τύπος του σταυρικού θανάτου.                 Κατ’ επέκταση, ουδείς διανοείται να αποδεχθεί πως η ‘’δύναμη’’ του σταυρού προσδιορίζεται θετικώς ή αρνητικώς  από την ύλη που χρησιμεύει για την  κατασκευή του. Οι διαστάσεις της συμβολικότητας, απαλλαγμένη από την ύλη του συμβόλου οδηγεί τον μύστη στην αποδοχή του νοήματος της σταυρικής θυσίας του Χριστού.

 Η γιορτή του Σταυρού έχει ιδιαίτερη σημασία για τους γεωργούς,  γιατί αποτελεί την ευλογημένη αφετηρία της καινούργιας  χρονιάς με τη σπορά. Τότε φέρνουν στην εκκλησία μείγμα  από τα δημητριακά που θα σπείρουν, για να δεχθούν την ειδική ευλογία του ιερέα   (‘’Ευχή επί ευλογήσει σπόρου’’) Τους καρπούς αυτούς θα τους αναμείξουν μετά  με τον σπόρο.  Βέβαιοι  για την ευόδωση των κόπων τους  και εξασφάλιση του ψωμιού της οικογένειας.

 Αλλά  σταθμό αποτελούσε παλαιότερα  και για τους ναυτικούς, οι οποίοι τότε σταματούσαν τα μακρινά ταξίδια  με ιστιοφόρα, όπως συμβούλευε η παροιμία: ‘’Του  Σταυρού, σταύρωνε και δένε’’. Γενικότερα, η γιορτή αποτελεί σημαντικό  χρονικό όριο, καθώς βρίσκεται κοντά σ’ ένα φυσικό  όριο του ηλιακού έτους, σε μια κρίσιμη  καμπή της πορείας του ήλιου, δηλαδή τη φθινοπωρινή ισημερία.

 Στον Χριστιανισμό, στο Σταυρό διασταυρώνονται η αγάπη  και η δικαιοσύνη του Θεού.  Το σημείο του Σταυρού, που πρέπει ο κάθε πιστός να κάνει -και μάλιστα σωστά- κάθε πρωί  που πάει στη δουλειά του, κατά τη διάρκεια της  ημέρας, σε δύσκολες στιγμές και το βράδυ  στην προσευχή του, δεν είναι καθόλου μια τυπική συνήθεια αυτό,  είναι ευλογία  και προστασία  από κάθε επήρεια. αλλά και ευγνωμοσύνη  και ευχαριστία  προς τον Κύριο και Θεό μας . 

 Να του θυμίζει ότι με το Σταυρό, παίρνει κουράγιο και δύναμη να ανταπεξέλθει στις αντιξοότητες της ζωής, και θα φτάσει όπως η Ανάσταση στο ποθητό αποτέλεσμα που προσδοκά που δεν είναι άλλο από τον Παράδεισο.                 

 Ακρογωνιαίοι λίθοι στον ευλαβή  χριστιανό είναι η ΑΓΑΠΗ και η ΤΑΠΕΊΝΩΣΗ.