Νόσος με διάφορες μορφές η αρθρίτιδα, κάποια στιγμή θα… χτυπήσει την πόρτα του καθενός από μας, με τις παθήσεις των οστών να είναι οι πιο συχνές, ειδικά μετά την ηλικία των 60 ετών!
Ωστόσο, δεν είμαστε… απροστάτευτοι απέναντι στις κλασικές ή φλεγμονώδεις μορφές της ασθένειας! Όπως τονίζει ο γνωστός Γιαννιώτης ρευματολόγος Σπύρος Ν. Νίκας, η έγκαιρη διάγνωση της νόσου είναι πολύ σημαντική για την θεραπεία της, ενώ υπάρχουν σήμερα στη διάθεση των γιατρών και των ασθενών πολλά και αποτελεσματικά φάρμακα για την αντιμετώπισή της.
Με αφορμή την σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Αρθρίτιδας ο κ. Νίκας απαντάει σε δέκα καίρια ερωτήματα σχετικά με την ασθένεια, τις κυριότερες μορφές της, την πρόληψη και φυσικά τη θεραπεία της.

Περί αρθρίτιδας

• Τελικά τι ακριβώς είναι η αρθρίτιδα;
-Πρόκειται για προσβολή μιας ή περισσοτέρων αρθρώσεων. Συνήθως συνοδεύεται από πόνο, οίδημα, δηλαδή διόγκωση, θερμότητα και μείωση της λειτουργικότητάς της. Θα πρέπει να την διακρίνουμε από τις αρθραλγίες, που ουσιαστικά σημαίνουν μόνο πόνο, και δεν αποτελούν πάντα τόσο ανησυχητικό φαινόμενο.

• Οι αρθρίτιδες είναι όλες ίδιες ή υπάρχουν διαφορές;
-Υπάρχουν διάφορα είδη αρθρίτιδας, κυρίως όμως διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α) στις εκφυλιστικές, που κυρίως πρόκειται για φθορά ή εκφύλιση της άρθρωσης, με κλασσικό παράδειγμα την οστεοαρθρίτιδα και β) τις φλεγμονώδεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται από αυτόματη φλεγμονή και συνήθως είναι αυτοάνοσης αρχής, δηλαδή οφείλονται σε ανοσολογική δυσλειτουργία. Στην δεύτερη κατηγορία ανήκει και η ουρική αρθρίτιδα, της οποίας όμως το αίτιο είναι προφανές και δεν είναι τίποτε άλλο από φλεγμονή λόγω εναπόθεσης κρυστάλλων ουρικού οξέος στην πάσχουσα άρθρωση.

• Ποια είναι η πιο συχνή μορφή αρθρίτιδας;
-Η οστεοαρθρίτιδα, είναι h πιο συχνή αρθρίτιδα παγκοσμίως και είναι κάτι που λίγο ή πολύ θα συμβεί σε όλους μας. Πάνω από τo 1/3 των ατόμων μετά την ηλικία των 60 ετών θα έχει ακτινογραφικά ευρήματα οστεοαρθρίτιδας. Είναι εκφυλιστική νόσος, χωρίς παρουσία σοβαρής φλεγμονής, με τον εργαστηριακό έλεγχο να είναι πάντα φυσιολογικός. Προσβάλει κυρίως ηλικιωμένα άτομα και πιο συχνά τα γόνατα. Ακολουθούν τα ισχία, αρθρώσεις των δακτύλων του χεριού, η σπονδυλική στήλη ή και όλα μαζί. Χαρακτηρίζεται από εκφύλιση και βλάβη στο χόνδρο, στένωση της απόστασης μεταξύ δύο οστών, μείωση δηλαδή στο μεσάρθριο διάστημα και την παρουσία οστεοφύτων, τα γνωστά σε όλους μας «άλατα», τα οποία στα δάκτυλα των χεριών είναι υπεύθυνα για τα χαρακτηριστικά οζίδια των ηλικιωμένων. Μια απλή ακτινογραφία της προσβεβλημένης άρθρωσης είναι συνήθως ικανή να δώσει και την διάγνωση της νόσου.

• Πώς αντιμετωπίζεται η οστεοαρθρίτιδα;
-Δυστυχώς με θέματα φθοράς δεν είναι εύκολο να τα βάλει κανείς. Βασικό στοιχείο αποτελεί  η σωστή ενημέρωση. Η μείωση του σωματικού βάρους είναι απαραίτητη ώστε να μειωθούν τα συμπτώματα και να επιβραδυνθεί η εξέλιξη της νόσου, κυρίως για την προσβολή του γονάτου. Μέτριας έντασης άσκηση (τετρακέφαλος, πισίνα)  βοηθά σε αυτό αλλά και στην ενδυνάμωση μυών της περιοχής. Για τον πόνο συνιστώνται απλά αναλγητικά (π.χ. παρακεταμόλη), τα οποία είναι αποτελεσματικά αλλά κυρίως πολύ ασφαλή παυσίπονα. Αντιφλεγμονώδη θα πρέπει να χορηγούνται με πολύ προσοχή διότι συνήθως πρόκειται για ηλικιωμένα άτομα, στα οποία μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες.
Η θεραπευτική αξία διαφόρων χονδρο-προστατευτικών (π.χ. σκονάκια γλυκοζαμίνης, χονδροϊτίνης, διασερεΐνη, εγχύσεις υαλουρονικού) είναι αμφίβολης σημασίας, χρησιμοποιούνται όμως, διότι είναι ασφαλή και σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να φέρουν κάποια ευεργετικά αποτελέσματα, κυρίως σε πιο πρώιμες μορφές νόσου. Σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις, η χειρουργική αντικατάσταση της άρθρωσης (π.χ. γόνατο, ισχίο), είναι μάλλον η πιο αποτελεσματική λύση.

• Tι ακριβώς είναι η ρευματοειδής αρθρίτιδα;
-Πρόκειται για χρόνια, αυτοάνοση διαταραχή, όπου κύτταρα άμυνας του ίδιου του οργανισμού προσβάλλουν την άρθρωση. Είναι συστηματικό νόσημα, προσβάλλει δηλαδή όχι μόνο τις αρθρώσεις αλλά και άλλα όργανα του σώματος. Είναι φλεγμονώδους τύπου βλάβη, αγνώστου αιτιολογίας, με χαρακτηριστικό σημείο την προσβολή των αρθρώσεων των άκρων χειρών, αλλά και γονάτων, αγκώνων, αστραγάλων. Χαρακτηριστικά οι ασθενείς παρουσιάζουν πρωινή δυσκαμψία (> 30‘) των προσβεβλημένων αρθρώσεων.
Δεν είναι τόσο συχνό νόσημα, αφού προσβάλλει περίπου το 1% του πληθυσμού, εμφανίζεται δε συνήθως σε γυναίκες ηλικίας μεταξύ 35 - 50 ετών. Κάποιου βαθμού γενετική προδιάθεση υπάρχει, η εκδήλωση όμως της νόσου απαιτεί και την παρουσία κάποιου περιβαλλοντολογικού παράγοντα π.χ. λοίμωξη, κάπνισμα. Ως συστηματικό νόσημα είναι δυνατό να προσβάλλει, ευτυχώς όχι συχνά, διάφορα όργανα του σώματος όπως το μάτι, με εικόνα σκληρίτιδας ή ξηροφθαλμίας, καρδιά (με περικαρδίτιδα), τον πνεύμονα (με ίνωση ή πλευρίτιδα) ή το δέρμα (αγγειίτιδα). Τα τελευταία χρόνια γνωρίζουμε ότι τα άτομα με φλεγμονώδεις αρθρίτιδες έχουν αυξημένη συχνότητα καρδιαγγειακών συμβάντων και οστεοπόρωσης.
Στις εργαστηριακές εξετάσεις διαπιστώνεται συχνά αυξημένη ΤΚΕ και CRP (δείκτες συστηματικής φλεγμονής) ενώ ειδικές εργαστηριακές εξετάσεις όπως ο ανοσολογικός έλεγχος, είναι ενδεικτικές της νόσου, με παρουσία συχνά RF ή CCP. Επικουρικό διαγνωστικό ρόλο έχουν οι ακτινογραφίες και μεγαλύτερο ο υπέρηχος και η MRI.

• Είναι εύκολο να αντιμετωπισθεί;
-Όπως κάθε χρόνια φλεγμονώδης αρθρίτιδα, έτσι και η ρευματοειδής αντιμετωπίζεται εφόσον επιμένει για περισσότερες από 6 εβδομάδες. Ακρογωνιαίος λίθος στην θεραπευτική αποτελεί η μεθοτρεξάτη, ένα ασφαλές σχετικά φάρμακο που το γνωρίζουμε πάνω από 30 χρόνια τώρα. Μικρές δόσεις κορτιζόνης είναι στην αρχή συχνά απαραίτητες μέχρι το νόσημα να ελεγχθεί. Στόχος είναι πλέον ο ασθενής να γίνει εντελώς καλά και αυτό μπορεί σήμερα να επιτευχθεί εφόσον υπάρξει έγκαιρη και επιθετική θεραπεία. Μερικοί όπως ασθενείς δεν θα ελεγχθούν επαρκώς με την πρώτης γραμμής αγωγή και τότε θα χρειασθούν επιπρόσθετη αγωγή με συνδυασμό φαρμάκων, πιο συχνά βιολογικών παραγόντων. Πρόκειται για νεότερες, στοχευμένες θεραπείες, με παρεντερική όμως χορήγηση και καλά αποτελέσματα και ασφάλεια, με πανάκριβο όμως κόστος. Να τονισθεί ότι το νόσημα είναι χρόνια άρα και η θεραπεία είναι μακροχρόνια και η παρακολούθηση των ασθενών συχνή, ώστε προβλήματα από τη νόσο ή τη θεραπεία γρήγορα να γίνουν αντιληπτά.

• Ποιες άλλες συχνές φλεγμονώδεις αρθρίτιδες υπάρχουν;
-Άτομα με ψωρίαση είναι δυνατό να παρουσιάσουν χρόνια αρθρίτιδα. Και εδώ τα χαρακτηριστικά είναι αυτά μιας φλεγμονώδους αρθρίτιδας , με οίδημα, πόνο, πρωινή δυσκαμψία σε μια ή περισσότερες αρθρώσεις. Συχνά συνυπάρχουν και τενοντίτιδες. Οι εργαστηριακές εξετάσεις εδώ μπορεί να είναι φυσιολογικές ενώ ο ανοσολογικός έλεγχος είναι πάντα αρνητικός. Η θεραπεία σε γενικές γραμμές είναι παρόμοια αυτής της ρευματοειδούς. Παρόμοια αρθρίτιδα μπορεί να αναπτυχθεί και σε άτομα που πάσχουν από φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου ή μετά από κάποιες λοιμώξεις, συνήθως του γαστρεντερικού ή του ουροποιητικού. Φλεγμονώδης αρθρίτιδα μπορεί ακόμη να αναπτυχθεί και στην σπονδυλική στήλη και κυρίως χαμηλά, στην περιοχή των ιερολαγονίων αρθρώσεων. Αυτή εμφανίζεται σε νέους συνήθως άνδρες, με εικόνα χαμηλής χρόνιας οσφυαλγίας, με χαρακτηριστική πρωινή δυσκαμψία στο σώμα. Αιματολογικές εξετάσεις εδώ βοηθούν, όμως η διάγνωση επιβεβαιώνεται ακτινολογικά, κυρίως με  MRI. Αν και τα αντιφλεγμονώδη έχουν κάποια θεραπευτική δράση, οι περισσότεροι ασθενείς θα αντιμετωπισθούν επαρκώς με νεότερης γενιάς βιολογικούς παράγοντες. Τέλος, η αρθρίτιδα ως κλινικό σημείο μπορεί να συνοδεύει διάφορα, σχετικά ή μη με το μυοσκελετικό, νοσήματα, όπως αιματολογικές καταστάσεις, πνευμονολογικά προβλήματα κ.α..

• Tι είναι η ουρική αρθρίτιδα;
-Είναι μια φλεγμονώδης και μάλιστα έντονα φλεγμονώδης αρθρίτιδα, χωρίς όμως διαταραχή ανοσοποιητικού όπως οι προηγούμενες. Άτομα που έχουν αυξημένα επίπεδα ουρικού οξέος στο αίμα κάνουν συχνά εναποθέσεις ουρικού στην άρθρωση και αυτό πυροδοτεί μια έντονη αντίδραση, αρχικά στο μεγάλο δάκτυλο του ποδιού και με την πάροδο του χρόνου και σε άλλες αρθρώσεις, όπως ο ταρσός, η ποδοκνημική, το γόνατο. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες αρθρίτιδες, η ουρική έχει, τουλάχιστον στην αρχή, επεισοδιακό χαρακτήρα, με κρίσεις που σιγά - σιγά γίνονται πιο συχνές και μετά από κάποια χρόνια και εφόσον δεν αντιμετωπισθεί, καταλήγει μια χρόνια αρθρίτιδα. Να τονισθεί ότι η ουρική αρθρίτιδα ανήκει στο πλαίσιο της ουρικής νόσου όπου τα αυξημένα επίπεδα ουρικού σχετίζονται, εκτός από αρθρίτιδα, με νεφρολιθίαση, νεφρική νόσο και καρδιαγγειακά συμβάματα.

• …Και ποια είναι η θεραπεία της;
-Καταρχήν, δεν έχει αποδειχθεί ότι χρειάζεται φαρμακευτικά να αντιμετωπίσουμε ασθενή με ασυμτωματική υπερουριχαιμία, δηλαδή με αυξημένο ουρικό χωρίς προσβολή οργάνου στόχου, π.χ. άρθρωση ή νεφρός. Στην περίπτωση της αρθρίτιδας, η θεραπευτική έχει τρεις στόχους: α) αντιμετώπιση της οξείας αρθρίτιδας, με αντιφλεγμονώδη ή κορτιζόνη για λίγες ημέρες β) πρόληψη υποτροπών, κυρίως με κολχικίνη και γ) μείωση επιπέδων ουρικού, με συνδυασμό δίαιτας, π.χ. διακοπή αλκοόλ, τροποποίηση λοιπής αγωγής όπως η διακοπή διουρητικών και αντι-υπερ-ουριχαιμική αγωγή. Καλή συμμόρφωση του ασθενούς εξασφαλίζει πλήρη επιτυχία…

• Πόσο έχει βοηθήσει η σύγχρονη τεχνολογία στη διάγνωση ή θεραπεία της αρθρίτιδας;
-Ένα σημαντικό σήμερα πράγμα είναι η παρουσία χιλιάδων ερευνητικών κέντρων σε όλο τον πλανήτη, τα αποτελέσματα της εργασίας των οποίων, άμεσα, μέσω διαδικτύου, μας κάνουν όλους μας καθημερινά σοφότερους στην αντιμετώπιση, κυρίως των φλεγμονωδών αρθρίτιδων.  Έτσι, μέσα από δεκάδες σοβαρές ερευνητικές εργασίες και διεθνείς συστάσεις έχει γίνει πλέον γνωστό ότι όσο πιο γρήγορα διαγνωσθεί μια φλεγμονώδης αρθρίτιδα, τόσο πιο γρήγορα θα ξεκινήσει η σωστή θεραπεία και έτσι η πιθανότητα πλήρους ύφεσης είναι μεγάλη. Η διάγνωση πρέπει να είναι έγκαιρη και η θεραπεία πλέον επιθετική, κάτι που εξασφαλίζει γρήγορη αποκατάσταση και αποφυγή μόνιμων οστικών βλαβών. Η σύγχρονη φαρμακοβιομηχανία προσφέρει σήμερα πολλά και αποτελεσματικά και ασφαλή φάρμακα, με πολύ εξειδικευμένους μηχανισμούς δράσης, η χορήγηση τους όμως πρέπει να γίνεται ορθολογικά, διότι συνοδεύονται από πολύ υψηλό κόστος.
Η διαγνωστική τέλος, με τη χρήση σύγχρονων μηχανημάτων υπερήχου ή μαγνητικής εξασφαλίζει ορθή διάγνωση σε δύσκολες περιπτώσεις και σε συνδυασμό με νέας γενιάς αντισώματα, έχουμε επαρκή δεδομένα για την ορθότερη προσέγγιση. Ο παράγοντας όμως άνθρωπος – ιατρός εξακολουθεί να έχει ακόμη και σήμερα τον πιο σημαντικό ρόλο, και η αρμονική συνεργασία με τον ασθενή αποδεδειγμένα εξασφαλίζουν το καλύτερο αποτέλεσμα.

* * *

Σύντομο βιογραφικό

• Ο Σπύρος Ν. Νίκας είναι πτυχιούχος της Ιατρικής Σχολής Παν/μιου Ιωαννίνων. Έλαβε ειδικότητα στη Παν/κη Ρευματολογική κλινική του ΠΠΓΝ Ιωαννίνων και εκπαιδεύτηκε με υποτροφία από την Ελληνική Ρευματολογική Εταιρία στην Αγγλία, στο Russells Hall Hospital, Birmingham, στον υπέρηχο μυοσκελετικού.
Διατηρεί  ιδιωτικό Ιατρείο στα Γιάννενα από το 2007 (Καπλάνη 5), ενώ είναι εκπαιδευτής στην Ελλάδα στον υπέρηχο μυοσκελετικού (μέλος της ομάδας MITOS), σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια MSUS. Είναι επίσης μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρίας και επιστημονικός συνεργάτης της Ρευματολογικής Κλινικής ΠΠΓΝ Ιωαννίνων.