• Παλαιές και σπάνιες, ως προς την τεχνική τους και την αξία τους, αγιογραφίες σώζονται στους ναούς και τα μοναστήρια της Αλβανίας. Πρόκειται για έργα τέχνης που γίνεται προσπάθεια από την Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας να αποκατασταθούν και να συντηρηθούν από τη φθορά του χρόνου και να αποκτήσουν όσο γίνεται αρτιότερα τον αρχικό τους χαρακτήρα.
Διαθέτει για το σκοπό αυτό εξειδικευμένο προσωπικό, που κάνει ολοκληρωμένες εργασίες, βασισμένες στις προδιαγραφές της τέχνης της αγιογραφίας. Παρεμβάσεις κάνει εξάλλου και το Ινστιτούτο Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού του Αλβανικού κράτους.
Οι καλλιτέχνες
Πολλές εκκλησίες στη γειτονική χώρα αγιογραφήθηκαν ανώνυμα, όπως ο ναός του Προδρόμου Ιωάννη στη Μοσχόπολη (1659). Μερικοί ναοί, χρονολογημένοι το 16ο αι., όπως ο ναός του αγίου Θεοδώρου στο Μπεράτι και ο ναός του αγίου Νικολάου στο Σέλτσαν του Ελμπασάν αγιογραφήθηκαν από τον Ονούφριο, που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους αν όχι ο σημαντικότερος αγιογράφος-ζωγράφος της Αλβανίας.
Σ' αυτές τις αγιογραφίες διακρίνει κανείς μια ισορροπημένη αφομοίωση της δυτικής τέχνης στη βυζαντινή παράδοση και το αποτέλεσμα είναι τα ζεστά χρώματα, όπου κυριαρχεί το ονομαζόμενο "γυαλιστερό κόκκινο", η ένταση στα πρόσωπα, η αντίθεση φωτός - σκιάς.
Ακολούθησαν ο γιός του Νικόλαος, ο Ουνούφριος Κυπριώτης και άλλοι μαθητές του, οι οποίοι δημιούργησαν "τη Σχολή του Βερατίου". Αγιογραφημένη το 16ο αιώνα από τον αγιογράφο Νικόλαο, γιο του Ονούφριου, είναι η εκκλησία της Παναγίας της Βλαχέρνας (13ος αιώνας) στο Κάστρο του Βερατίου.
Ποιες ξεχωρίζουν
Οι τοιχογραφίες με ελληνικές επιγραφές διατηρούν τα ονόματα πολλών εικονογράφων κατά το 16ο αι., όπως ο Μιχαήλ Λινοτοπίτης και ο φίλος του Νικόλαος στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία της Στεγόπολης (1653), καθώς και οι Μιχαήλ και Κωνσταντίνος Γκαρμόζης στο ναό του Αρχάγγελου Μιχαήλ Ζέρμας.
Κατά τον 17ο και 18 αι. ξεχωρίζουν οι αγιογραφίες της "Σχολής της Κορυτσάς", με κυριότερους εκπρόσωπους τον Δαβίδ από τη Σελενίτσα, τον Κωνσταντίνο από το Σπάτι, τον Κων/νο και Αθανάσιο Ζωγράφο από την Κορυτσά, τον Γεώργιο και Ιωάννη Τσιτίρη από την Γκραμπόβα, καθώς και το Νικόλαο Γκούνγκα από τη Μουζακιά.
Χαρακτηριστικές είναι οι αγιογραφίες του Κωνσταντίνου και του Αθανάσιου Ζωγράφου, όπου τα πρόσωπα διακρίνονται για την πλαστικότητά τους και έχουν υιοθετηθεί πολλά εθνογραφικά στοιχεία. Επίσης εντύπωση προξενούν οι τοιχογραφίες στο ναό του αγίου Νικολάου της Μοσχόπολης, αγιογραφημένες από τον Δαβίδ το 1726. Σ' αυτές τις μορφές, εκείνο, που κυριαρχεί είναι η οικειότητα των μορφών και ο ρεαλιστικός τους χαρακτήρας.
Ενδιαφέρουσες είναι και οι αγιογραφίες του Μοναστηριού της Αγίας Τριάδας στην Πέπελη από τον Αδάμ Θεοτόκη το 1754. Οι σπουδαίες αυτές αγιογραφίες αποκαλύπτουν τον αξεπέραστο Ορθόδοξο πολιτισμό, που έχει πνεύμα οικουμενικό και σαφώς χρειάζεται να διατηρηθούν. Από τα πιο υλικά πράγματα, που είναι η τεχνοτροπία, ως πιο τα πνευματικά, που είναι η ιερότητα των εικονιζόμενων προσώπων.
H. M.