• Η τέχνη της πέτρας υπήρξε μία από εκείνες που στο παρελθόν έκαναν την φήμη της περιοχής της Κόνιτσας και ειδικά των Μαστοροχωρίων της, να ξεπεράσει τα «στενά» γεωγραφικά όρια της Ηπείρου, ακόμη και της Ελλάδας. Ωστόσο, στις μέρες μας, όπως και όλες οι υπόλοιπες παραδοσιακές πρακτικές, τείνει και αυτή να εκλείψει οριστικά.

Το τέλος είναι κοντά καθώς λιγοστεύουν οι παλιοί μάστορες, οι οποίοι οργανωμένοι σε μπουλούκια έχτισαν στο παρελθόν περίτεχνα σπίτια, δημόσια κτίρια, γεφύρια, πλατείες, τοίχους, καλντερίμια. Εκτός κι αν γίνουν προσπάθειες για την αναβίωση της μοναδικής αυτής μαστορικής πρακτικής κι εδώ σημαντικό ρόλο θα μπορούσε να παίξει η λειτουργία σχολής για την τέχνη της πέτρας και του ξύλου στην Κόνιτσα, η οποία θα δώσει νέες προοπτικές.

Εργαστήριο στην Κόνιτσα

Το συγκεκριμένο ζήτημα τέθηκε επί τάπητος στο πλαίσιο Εργαστηρίου Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας που έλαβε χώρα τις προηγούμενες ημέρες στην Κόνιτσα με μεγάλη συμμετοχή από διαφορετικές ομάδες κοινού. Το εργαστήριο διοργανώθηκε από την ομάδα «Μπουλούκι», σε επιστημονική επιμέλεια του ερευνητικού εργαστηρίου CRISIS του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και με την υποστήριξη του Δήμου Κόνιτσας, ενώ χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και εθνικούς πόρους των χωρών που συμμετέχουν στο «Πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας Interreg IPA CBC Ελλάδα - Αλβανία 2014-2020». 

Άνοιξαν σπίτια!

Το πρόγραμμα για την τέχνη της πέτρας περιλάμβανε ανοιχτές στο ευρύ κοινό εκδηλώσεις αλλά και πρακτική άσκηση στην οποία έλαβαν μέρος 22 συμμετέχοντες/ουσες που επιλέχθηκαν έπειτα από διαδικασία αίτησης και αξιολόγησης. 

Το ανοιχτό πρόγραμμα ξεκίνησε με γνωριμία με την Κόνιτσα και την αρχιτεκτονική της κληρονομιά μέσα από μια καθοδηγούμενη περιήγηση στα σημαντικότερα μνημεία και τοπόσημα της κωμόπολης. Κατά τη διάρκεια της περιήγησης οργανώθηκε πρόσβαση στο εσωτερικό χαρακτηριστικών κτιρίων, κάποια εκ των οποίων άνοιξαν για πρώτη φορά τις πόρτες τους για ένα τέτοιο σκοπό. Οι ιδιοκτήτες των κτιρίων πρόσφεραν εμπειρίες ανάλογες του «open house», αφού έκαναν ξενάγηση στους χώρους τους και μίλησαν για την ιστορία τους μέσα από τα πρόσωπα που έζησαν σε αυτά. 

Σημαντικοί σταθμοί της περιήγησης ήταν, όπως γίνεται γνωστό σε σχετική ανακοίνωση, τα «κρυμμένα» στον αστικό ιστό οθωμανικά μνημεία και σύνολα όπως η παλιά αγορά, η οικία Χουσεΐν Σίσκο, το Τζαμί και οι τουρμπέδες της Κάτω Κόνιτσας αλλά και η Οικία της Χάμκως που αποτελεί και το πιο γνωστό απομεινάρι της συγκεκριμένης περιόδου.  

Εργαστήρι πέτρας

Ακολούθησε γιορτή παραδοσιακής οικοδομικής στην Κεντρική Πλατεία της Κόνιτσας, όπου μικροί και μεγάλοι συμμετέχοντες, επισκέπτες και περαστικοί ήρθαν πιο κοντά στην τέχνη της πέτρας και τους ανθρώπους της. Ένα φορτηγό με αδρούς ασβεστόλιθους από το τοπικό λατομείο χρησίμευσαν στο να στηθεί ένα ανοιχτό σχολείο εκμάθησης της τεχνικής του πελεκήματος της πέτρας, υπό την καθοδήγηση γηραιών και νεότερων μαστόρων. 

Τα δε παιδιά που συμμετείχαν στη γιορτή δημιούργησαν με τρεις παιδαγωγούς το δικό τους μπουλούκι μαστόρων. Μέσα από παιχνίδι κρυμμένου θησαυρού συνέλεξαν υλικά και στη συνέχεια κατασκεύασαν τα δικά τους έργα, ενώ συμμετείχαν και στην κατασκευή ενός μικρού ξερολιθικού γεφυριού που στήθηκε σε τοξωτό καλούπι το οποίο έγινε ειδικά για το σκοπό αυτό. Όλα αυτά υπό τους σκοπούς της κομπανίας των Θωμά Βλαχόπουλου, Μιχάλη Μιχόπουλου, Σταύρου Γιαβρή, Χρήστου Ευαγγέλου και Λάμπρου Αθανασόπουλου, που έδωσε το έναυσμα να στηθεί ένα μικρό γλέντι για την παραδοσιακή οικοδομική τέχνη της πέτρας. Μεταξύ άλλων, τον χορό έσυρε και ο 92χρονος μάστορας Αντώνης Τέφος!

Επιστημονικές ομιλίες

Σημαντικό μέρος του εργαστηρίου αποτέλεσαν οι καθημερινές διαλέξεις, οι οποίες συνεισέφεραν στην επιστημονική προσέγγιση και την ευρύτερη κατανόηση του θέματος. Οι ομιλητές έθιξαν διαφορετικές πτυχές της τέχνης της πέτρας όπως το συμβολικό της χαρακτήρα, την αρχαιολογική και ανθρωπολογική της διάσταση, τεχνικά και θεωρητικά ζητήματα που αφορούν τη δόμηση και αρκετά ακόμη θέματα υπό το πρίσμα μιας διασυνοριακής προσέγγισης. Συγκεκριμένα, μίλησαν οι Γιώργος Σμύρης, Βασίλης Νιτσιάκος, Ιωάννα Ντούτση, Φαίδων Μουδόπουλος - Αθανασίου, Νικολέττα Ψύλλα, Νίκος Πατσαβός, Μαρία Τσούπη - Ρέμου και ο Δημήτρης Ψυχογυιός, επιστήμονες προερχόμενοι από διαφορετικούς κλάδους όπως αυτός της αρχιτεκτονικής, της μηχανικής, της αρχαιολογίας, της ιστορίας της τέχνης και της ανθρωπολογίας.

…Και παράλληλες δράσεις

Τέλος, το πρόγραμμα του εργαστηρίου πλαισιώθηκε από δύο ανοιχτές στο κοινό παράλληλες δράσεις. Η πρώτη ήταν η προβολή του ντοκιμαντέρ «The Aging Land» σε σκηνοθεσία των Δημήτρη Τρομπούκη και Γιώργου Οικονόμου. Η προβολή του ντοκιμαντέρ που αφορά την επιβίωση των Μαστοροχωρίων της Κόνιτσας έγινε υπό την παρουσία του Δημήτρη Τρομπούκη και ακολούθησε συζήτηση μεταξύ των παρευρισκομένων. 

Η δεύτερη παράλληλη δράση που πραγματοποιήθηκε στο τέλος του εργαστηρίου ήταν η παρουσίαση της διπλωματικής εργασίας των Ναταλίας Τραγουδάρα και Ελένης Γκόνδρα στη σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ για την αναβίωση της μαστορικής τέχνης μέσα από το σχεδιασμό και τη λειτουργία μιας σχολής για την τέχνη της πέτρας και του ξύλου στην Κόνιτσα. 

Το πρακτικό μέρος του εργαστηρίου που ήταν ανοιχτό μόνο για τους 22 συμμετέχοντες/ουσες  ήταν ένα μικρής κλίμακας οικοδομικό έργο σε κοινόχρηστο χώρο έξω από την είσοδο της οικίας Χουσεΐν Σίσκο, στην άνω Κόνιτσα.  Μετά από τρεις ημέρες πρακτικής, οι συμμετέχοντες μυήθηκαν στα πρώτα μυστικά της οικοδομικής τέχνης της πέτρας και της χρήσης των εργαλείων από τους τεχνίτες Κώστα Ταρνανά, Γιώργο Τσιλογιάννα και Χαράλαμπο Πάντο και μαζί τους κατάφεραν να πελεκήσουν περί τα 3 κ.μ. τοπικού ασβεστόλιθου, να χτίσουν 5 τ.μ. ξηρολιθοδομής καθώς και να κατασκευάσουν και να αρμολογήσουν 12 τ.μ. λιθόστρωτου καταστρώματος.