Την εποχή της Τουρκοκρατίας, αυτά τα απομακρυσμένα χωριά στην Πίνδο δεν ήταν αποκομμένα από τον κόσμο. Αντίθετα, έγιναν το πιο φωτεινό κέντρο των γραμμάτων και της μόρφωσης για όλη την Ελλάδα. Σήμερα, όμως, τα επιβλητικά σχολεία που έχτισαν τότε οι μεγάλοι ευεργέτες στέκουν βουβά. Τα θρανία άδειασαν, οι μαυροπίνακες σκονίστηκαν και αυτά τα «παλάτια» δίνουν μια σκληρή μάχη με τον χρόνο και τη λήθη.

Το Παράδοξο των Βουνών: Πλούτος στα Ξένα, Φως στο Χωριό

Πώς γίνεται κάποια απομονωμένα χωριά μέσα στα βουνά να αποκτήσουν σχολεία που εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν ούτε στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις; Το μυστικό κρύβεται στο πείσμα και το μυαλό των Ζαγορίσιων.

Επειδή η γη τους ήταν άγονη και δεν μπορούσε να τους θρέψει, οι άντρες πήραν τον δρόμο της ξενιτιάς. Ταξίδεψαν στη Ρουμανία, τη Ρωσία, την Αυστρία και την Αίγυπτο. Εκεί μεγαλούργησαν ως έμποροι και τραπεζίτες, έβγαλαν πολλά λεφτά, αλλά δεν ξέχασαν ποτέ από πού ξεκίνησαν. Αντί να κρατήσουν τα πλούτη για τον εαυτό τους, έστελναν πίσω στα χωριά τεράστια ποσά με έναν ξεκάθαρο στόχο: να μάθουν γράμματα τα παιδιά τους για να αλλάξει η μοίρα του τόπου.

Από τη Χάρτα του Ρήγα στα Σχολεία Θηλέων

Αυτά που έκαναν οι Ζαγορίσιοι ευεργέτες προκαλούν δέος ακόμα και σήμερα. Στο Καπέσοβο, οι αδελφοί Πασχάλη ίδρυσαν το 1861 την Πασχάλειο Σχολή. Εκεί, ανάμεσα σε σπάνια βιβλία, φυλασσόταν ένα από τα ελάχιστα αυθεντικά αντίτυπα της Χάρτας του Ρήγα Φεραίου – ένας ανεκτίμητος εθνικός θησαυρός.

Στο Μονοδένδρι, οι αδελφοί Ριζάρη χρηματοδότησαν σχολεία που άλλαξαν τα πάντα στην τοπική εκπαίδευση. Το πιο εντυπωσιακό όμως για την εποχή ήταν το πόσο προοδευτικά σκέφτονταν: σε χωριά όπως το Δίλοφο και η Βίτσα, έφτιαξαν Παρθεναγωγεία (σχολεία μόνο για κορίτσια), σε μια εποχή που η μόρφωση των γυναικών θεωρούνταν «περιττή πολυτέλεια» για την υπόλοιπη Ελλάδα.

Πίσω από τις Κλειδωμένες Πόρτες: Τι Γίνεται Σήμερα;

Τι απέγιναν όμως όλα αυτά τα στολίδια; Τώρα που το Ζαγόρι μπήκε επίσημα στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, όλοι μιλούν για την ανάγκη να τα προστατεύσουμε. Η πραγματικότητα, όμως, στην καθημερινότητα είναι αρκετά πιο γκρίζα.

Τα περισσότερα από αυτά τα ιστορικά σχολεία είναι ερμητικά κλειστά. Τα χωριά τον χειμώνα ερημώνουν, παιδιά δεν υπάρχουν και τα κτίρια έχουν μετατραπεί σε «φαντάσματα». Πολλά από τα κληροδοτήματα των ευεργετών έχουν κολλήσει στη γραφειοκρατία, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να αξιοποιηθούν τα χρήματά τους για συντήρηση. Έτσι, αν ένας επισκέπτης θέλει σήμερα να δει το εσωτερικό μιας τέτοιας σχολής, πρέπει να ψάξει στο χωριό να βρει τον πρόεδρο ή κάποιον εθελοντή που κρατάει το κλειδί –σχεδόν από προσωπικό πείσμα– για να του ανοίξει.

Τα Κτίρια Χρειάζονται Ζωή, Όχι Απλώς Ντουβάρια

Το να φτιάξουμε μια σκεπή που στάζει ή να βάψουμε τους τοίχους είναι το εύκολο κομμάτι. Αν δούμε αυτά τα σχολεία απλώς σαν άλλο ένα αξιοθέατο για να βγάλουμε μια γρήγορη φωτογραφία στο Instagram, το παιχνίδι έχει χαθεί.

Ο Δήμος, οι τοπικοί φορείς και τα πανεπιστήμια πρέπει να βρουν τρόπο να ξαναδώσουν ζωή σε αυτά τα κτίρια. Θα μπορούσαν να γίνουν ψηφιακά μουσεία, κέντρα έρευνας, χώροι για θερινά σχολεία φοιτητών από το εξωτερικό ή μέρη για πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Οι ευεργέτες του Ζαγορίου δεν ξόδεψαν τις περιουσίες τους για να φτιάξουν άδεια πέτρινα κουτιά. Τα έχτισαν για να γεμίσουν τον τόπο με φως και γνώση. Το χρωστάμε στη μνήμη τους, αλλά και στο μέλλον των ίδιων των χωριών, να ξεκλειδώσουμε επιτέλους αυτές τις πόρτες.