Τα ερωτήματα δεν τίθενται για να αμφισβητήσουν την αξία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Τίθενται γιατί η ιστορία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ευκαιριακό αντικείμενο προβολής και χρηματοδότησης.

Τα χάνια των Ιωαννίνων δεν εμφανίστηκαν χθες. Δεν τα ανακάλυψε κάποια ημερίδα, κάποιος φορέας ή κάποια χρηματοδοτική πρόσκληση. Ήταν εκεί. Ήταν η ίδια η ζωή της πόλης…

Στις αυλές τους ξεκουράζονταν οι αγωγιάτες, στα δωμάτιά τους διανυκτέρευαν ταξιδιώτες, στους χώρους τους αποθηκεύονταν εμπορεύματα. Εκεί συναντιόταν άνθρωποι από το Ζαγόρι, το Πωγώνι, τα Τζουμέρκα και άλλες περιοχές της Ηπείρου. Εκεί γίνονταν αγοραπωλησίες, ανταλλάσσονταν ειδήσεις και χτίζονταν ανθρώπινες σχέσεις.

Τα χάνια ήταν κάτι περισσότερο από παλιά κτίρια. Ήταν οι εμπορικοί και κοινωνικοί πνεύμονες μιας ολόκληρης εποχής.

Και όμως, επί δεκαετίες, σημαντικό μέρος αυτής της κληρονομιάς αφέθηκε να φθείρεται, ν’ αλλάζει χρήση ή να χάνεται μέσα στη σύγχρονη οικοδομική πραγματικότητα. Σήμερα ύστερα από τόσα χρόνια, επανερχόμαστε με ημερίδες, παρουσιάσεις, αρχιτεκτονικές κτιρίων.

Αλλά υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο ενδιαφέρον για την ιστορία και στην αξιοποίηση της ιστορίας ως αφορμής για οικονομικά προγράμματα.

Ας μιλήσουμε με συγκεκριμένα στοιχεία: Για το ιστορικό Χάνι Μανέκα, χτίστηκε το 1878, λειτούργησε μέχρι το 1975, βρίσκεται στην οδό Ανεξαρτησίας, χαρακτηρίστηκε διατηρητέο μνημείο το 1995 και ανακοινώθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2026 έργο αποκατάστασης και επανάχρησης, με προϋπολογισμό 1.998.932,30 ευρώ και χρηματοδότηση μέσω του ευρωπαϊκού προγράμματος interreg Ελλάδα - Ιταλία.

Καλώς να αποκατασταθεί. Καλώς να διασωθεί. Καλώς να αποκτήσει ξανά ζωή.

Αλλά επιτρέψτε μου μια ερώτηση: Από το 1995 μέχρι σήμερα, πού βρισκόταν η ευαισθησία για την ιστορία αυτής της πόλης;

Πού βρίσκονταν οι αρμόδιοι; Ποιες ήταν οι προτεραιότητες; Ποιος παρακολουθούσε την τύχη αυτών των κτιρίων και ποιος λογοδοτούσε για την κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει;

Δεν αρκεί σήμερα να εμφανίζονται ανακοινώσεις, προγραμματικές συμβάσεις και μεγαλόστομες εξαγγελίες.

Η ιστορική μνήμη δεν είναι διαφημιστικό φυλλάδιο. Ούτε σκηνικό για φωτογραφίες επισήμων.

Τα παλιά χάνια ήταν χώροι δουλειάς. Εκεί κατέλυαν ταξιδιώτες, συναντιούνταν έμποροι, γίνονταν συναλλαγές, άλλαζαν χέρια εμπορεύματα. Εκεί χτυπούσε η οικονομική καρδιά μιας άλλης εποχής.

Και τώρα έρχεται η σύγχρονη διοικητική γλώσσα να μας μιλήσει για: «πολιτιστικούς κόμβους», «δημιουργικές συνέργειες», «διασυνοριακές συνεργασίες» και «αναπτυξιακές προοπτικές». Ωραίες λέξεις. Εντυπωσιακές. Καλοδουλεμένες.

Μόνο που η ιστορία των Ιωαννίνων δεν γράφτηκε με δελτία Τύπου και χρηματοδοτικά προγράμματα.

Γράφτηκε με ιδρώτα, εμπόριο, φτώχεια, αγώνα και καθημερινή δουλειά. Και υπάρχει μια ειρωνεία που δύσκολα μπορεί κανείς να παραβλέψει. Την ώρα που αναδεικνύουμε με μεγάλα λόγια τους παλιούς εμπορικούς χώρους, πόσο ενδιαφερόμαστε για τη σημερινή εμπορική ζωή της πόλης;

Ας μη γελιόμαστε.

Ο πολιτισμός δεν είναι μόνο πέτρες, ξύλα, καμάρες και προσόψεις. Είναι και οι άνθρωποι που έδωσαν ζωή σε αυτά. Και μια πόλη που ενδιαφέρεται για τα κτίρια του χθες, αλλά αδιαφορεί για την οικονομική και κοινωνική ζωή του σήμερα κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα καλοσυντηρημένο μουσείο με άδειες βιτρίνες.

Κανείς δεν είναι αντίθετος στη διάσωση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Το αντίθετο.

Αλλά δεν μπορούμε να δεχόμαστε ότι κάθε ανακοίνωση χρηματοδότησης αποτελεί αυτομάτως απόδειξη επιτυχίας. Η εξασφάλιση χρημάτων δεν είναι επίτευγμα από μόνη της. Επίτευγμα είναι να αποδείξεις ότι τα χρήματα έπιασαν τόπο. Γι’ αυτό οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν:

- Πού ακριβώς θα διατεθούν τα σχεδόν δυο εκατομμύρια ευρώ;

- Ποιες εργασίες προβλέπονται; Με ποιο χρονοδιάγραμμα; Ποιος θα αναλάβει τη λειτουργία και τη συντήρηση του κτιρίου μετά την αποκατάσταση;

Και το σημαντικότερο: Τι ουσιαστικό όφελος θα έχει από αυτό η ίδια η πόλη; Θα δημιουργηθεί ένας πραγματικά ζωντανός χώρος, ανοιχτός στους πολίτες, ή ένα ακόμη κτίριο που θα εγκαινιαστεί με κορδέλες, χειροκροτήματα και φωτογραφίες, για να αναζητούμε ύστερα τον λόγο ύπαρξής του; Αυτά δεν είναι κατηγορίες. Είναι ερωτήματα που οφείλει να θέτει κάθε πολίτης όταν πρόκειται για δημόσιους πόρους. Και οι απαντήσεις δεν μπορεί να εξαντλούνται σε γενικόλογες υποσχέσεις.

Επιτέλους, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι. Δεν αμφισβητώ την αξία των χρηματοδοτήσεων. Αμφισβητώ τη νοοτροπία που πολλές φορές παρουσιάζει τη χρηματοδότηση σαν να είναι το σημαντικότερο από το ίδιο το έργο. Διότι άλλο πράγμα να υπηρετείς την ιστορία και άλλο να χρησιμοποιείς την ιστορία για να υπηρετήσεις μια επικοινωνιακή εικόνα. Άλλο να διασώζεις ένα μνημείο και άλλο να θεωρείς πως η εξαγγελία της διάσωσής του αρκεί για να εισπράξεις δημόσια αναγνώριση.

Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι ιδιοκτησία κανενός αιρετού, καμίας παράταξης, καμίας διοίκησης.

Ανήκει στους ανθρώπους αυτής της πόλης. Σε εκείνους που έζησαν πριν από εμάς, σε εκείνους που ζουν σήμερα και σε εκείνους που θα έρθουν μετά. Και δεν προσφέρεται ούτε για πολιτικές φιέστες ούτε για εύκολες δημόσιες σχέσεις. Ας αφήσουμε λοιπόν, τις υπερβολές και τα πανηγύρια.

Ας διασωθούν τα χάνια. Ας αποκατασταθούν τα ιστορικά κτίρια. Ας αναδειχθεί η παλιά αγορά. Ας δοθεί πραγματικό περιεχόμενο στη λέξη «πολιτισμός». Αλλά ας αποκτήσουμε επιτέλους και τη γενναιότητα να κοιτάξουμε την πραγματικότητα κατάματα.

Και κάτι τελευταίο, προς όσους ανακαλύπτουν σήμερα την γοητεία των παλιών χανιών: Όταν θα σβήσουν τα φώτα των εγκαινίων, όταν θα τελειώσουν οι ομιλίες, όταν θα αποχωρήσουν οι φωτογράφοι και όταν οι ανακοινώσεις θα έχουν ξεχαστεί, ποιος θα βρίσκεται εκεί; Ποιος θα διασφαλίζει ότι τα χρήματα δεν δαπανήθηκαν απλώς για μια ακόμη ωραία παρουσίαση;

Γιατί η ιστορία δεν μετριέται με το ύψος των επιδοτήσεων. Μετριέται με τον σεβασμό που της δείχνουμε.

Και ο σεβασμός αυτός αποδεικνύεται με έργα, όχι με λόγια. Τα χάνια των Ιωαννίνων άντεξαν στον χρόνο. Το ερώτημα είναι αν η σημερινή μας σοβαρότητα θα αντέξει στον έλεγχο της ιστορίας…

(Αφιερωμένο στον Βασίλη Λογοθετίδη (1958) «Ένας ήρως με παντούφλες»)