Στην αρχαία Ρώμη, στα μέσα Οκτωβρίου, στους Ειδούς Οκτωβρίου όπως ονομαζόταν, οι Ρωμαίοι  θυσίαζαν  στο Πεδίον του Άρεως  ένα  εξιλαστήριο ίππο   για μα προκόψουν τα σπαρτά. Το αίμα του ‘’Οκτωβρίου ίππου’’ αναμιγνυόταν  από τις Εστιάδες – τις ιέρειες της Ρωμαϊκής  θεότητας vesta(Εστία)-  με τη στάχτη των βοδιών που είχαν θυσιαστεί  στη γιορτή  των Βουφονίων( αντίστοιχη της  μεγάλης Αθηναϊκής γιορτής τον μήνα (Σκιροφοριώνα) και το νύγμα αυτό αποτελούσε καθαρτήρια  προσφορά  στη γιορτή των Παλιλίων, στις 21 Απριλίου.

Το πιο σημαντικό δώρο του Οκτώβρη στους γεωργούς είναι οι πολλές βροχές του, γι’ αυτό και σε πολλά μέρη ονομάζεται Βροχάρης. Οι βροχές αυτές θεωρούνται ευεργετικές και γι’ αυτό  ο λαός λέει: ‘’Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες’’.

Μήνας της σποράς ο Οκτώβρης λέγεται και Σπορτιάτης, Σποριάς και  Σπαρτός, ονομασίες  που τις συναντάμε  και για τον Νοέμβριο, αφού  ουσιαστικά η σπορά  είναι  μια  παρατεταμένη διαδικασία,  που απασχολεί τους γεωργούς από τα μέσα  Σεπτεμβρίου- με αφετηρία  την ευλογία του σπόρου στις εκκλησίες στη γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου)- μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου, ανάλογα  με τον τόπο.  

Σε  διάφορα μέρη  ο Οκτώβριος  αναφέρεται ως Μπρουμάτης (ομιχλώδης σκοτεινός) μια ονομασία που συναντάμε για τον Δεκέμβριο, από το λατινικό bruma, που υποδηλώνει τη μικρότερη μέρα ή αντίστοιχα τη μεγαλύτερη νύχτα του έτους  κατά το χειμερινό  ηλιοστάσιο (22 Δεκεμβρίου). Σε άλλα μέρη, τέλος, ονομάζεται και Παχνιστής, από την πάχνη που πέφτει τότε στους αγρούς.

Ο Οκτώβρης είναι η καρδιά του φθινοπώρου, χαρακτηρίζεται κυρίως από τις γλυκές λιακάδες (δεύτερο καλοκαιράκι λέγανε) μετά τα πρωτοβρόχια. Τον Οκτώβρη ανθίζουν τα χρυσάνθεμα ή Αϊ Δημητριάτικα, προς τιμήν της εορτής του Αγίου Δημητρίου , σε αντικατάσταση των λουλουδιών της άνοιξης και του καλοκαιριού.

Στο ύπαιθρο οι πλαγιές γεμίζουν κυκλάμινα ακόμα και οι σχισμάδες των βράχων που κάνει τον ποιητή Γ. Ρίτσο ν’ αναρωτιέται:

«Κυκλάμινο κυκλάμινο

στου βράχου τη σχισμάδα

πού βρήκες χρώματα κι ανθείς

πού μίσχο και σαλεύεις;»

Ο Οκτώβρης είναι ο μήνας που οι ποιμένες, οδηγούμενοι και από το κλιματικό καταναγκασμό, αρχίζουν να κατεβαίνουν, με τα κοπάδια από τα αλπικά λιβάδια των βουνών, στους κάμπους να ξεχειμωνιάσουν. Καθημερινά η μέρα σώνεται και βλέπουμε το τελευταίο πέταγμα των χελιδονιών σε απόσπερα βάθη του ορίζοντα. Σώνονται και οι γλυκές λιακάδες, το φως του ήλιου απρόθυμο, πελιδνό, αδύναμο δεν καίει πια. 

Αρχίζουν τα βρονταστράμματα με τα σύγνεφα κουρασμένα, φορτωμένα βροχή, ακουμπισμένα στις βουνοκορφές και τα ουράνια σκοτεινιασμένα να τα αυλακώνουν φωτεινές αστραπές. Τώρα ξεφυλλίζονται ο γράβος κι η οξιά που μέχρι λίγο ίσκιωναν τα λημέρια, θαμπώνουν οι κάμποι απ ‘την πάχνη και πέφτουν ψηλά τα πρώτα χιόνια. Χαθήκαν οι κούκοι απ’ τα καταράχια κι οι πέρδικες απ’ τα πλάγια. 

Οι τσελιγκάδες και οι πιστικοί, σαλαγώντας και σουρίζοντας τα κοπάδια, που ροβολάν βελάζοντας, λεβεντόκορμοι με παχιά μουστάκια και ροδοκόκκινα μάγουλα με τις γκλίτσες στα χέρια οι γέροντες για αποκούμπι, και οι νέοι τις βάζουν στους ώμους κρεμώντας  τα χέρια, πααίνοντας τραγουδώντας.

Κατηφορίζοντας τα κοπάδια για τα χειμαδιά, στα βλαχοχώρια μνήσκουν οι γεροντότεροι, που ανήμποροι πια δεν μπορούν ν’ ακολουθήσουν τα κοπάδια τους  και στη βουβαμάρα αυτή των βουνών και στη μονότονη ερημιά ακούγονται μόνο οι φωνές τους, με τις πολύλογες συζητήσεις, να βροντοφωνάζουν στα μεσοχώρια και στη σιγαλιά των χαγιατιών των εκκλησιών.

Επίσης μνήσκουν και οι γερόντισσες. Και οι κοπέλες που μένουν πίσω κλεισμένες στους οντάδες των σπιτιών, γνέθοντας και υφαίνοντας στους αργαλειούς, να καρτερούν την Άνοιξη να βγούνε οι καλοί τους στα βουνά.

Οι περισσότεροι κάτοικοι των χωριών αυτών εκείνα τα χρόνια ήταν τσοπάνηδες και κατέβαιναν μαζί με τις οικογένειές τους στα χειμαδιά. Καρτερούσαν πρώτα την ζωοπανήγυρη στα Γιάννινα να ξεπουλήσουν τα μαλλιά απ’ το κούρεμα της Άνοιξης και να αγοράσουν νέα μουλάρια, πουλώντας τα ζωντανά που δεν θα άντεχαν τη μεγάλη διαδρομή.

Ο Οκτώβρης συχνά αναφέρεται από το λαό ως Αι Δημήτρης ή Αι Δημητριάτης, από τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου στις 26 αυτού του μήνα.  Η γιορτή αυτή, που θεωρείται από το λαό μας ως ορόσημο του χειμώνα, συνδυάζεται με τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου.

Μετά του Αγίου Γεωργίου φεύγουν οι μαστόροι και επιστρέφουν τα κοπάδια από τα χειμαδιά. Ενώ ο Αι Δημητριάτης είναι η γιορτή της επιστροφής των παραδοσιακών μαστόρων και οι ποιμένες κατεβαίνουν στα χειμαδιά. Στο γεωργικό καλαντάρι οι δύο αυτές γιορτές  αποτελούν τις χρονικές τομές που χωρίζουν το έτος  σε δύο ίσα μέρη, στο χειμερινό και στο θερινό  εξάμηνο αντίστοιχα.

Εικόνες του χθες που χάνονται και που δεν θα ξαναζήσουμε. Επίσης να μην ξεχνάμε ότι την 28^η Οκτωβρίου γιορτάζουμε το ΟΧΙ που βροντοφώναξε ο ελληνικός λαός με την αυτοθυσία του και έγραψε σελίδες δόξας για την πατρίδα μας.