Η πορεία του υπήρξε ταυτόχρονα λαμπρή και τραγική, καθώς. κορυφώθηκε με τη χρεοκοπία του 1893, η οποία όμως δεν αναιρεί το βάθος της συμβολής του στη συγκρότηση της σύγχρονης Ελλάδας.

Ο Χαρίλαος Τρικούπης γεννήθηκε στο Ναύπλιο το 1832, σε μια περίοδο κατά την οποία το νεοσύστατο ελληνικό κράτος αναζητούσε ακόμη τη θεσμική και πολιτική του σταθερότητα. Ήταν γιος του πολιτικού Σπυρίδωνος Τρικούπη, γεγονός που τον έφερε από νωρίς σε επαφή με τη δημόσια ζωή. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και συνέχισε τις σπουδές του στο εξωτερικό, κυρίως στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Η επαφή του με τις ευρωπαϊκές πολιτικές ιδέες και τους θεσμούς επηρέασε βαθιά τη σκέψη του, διαμορφώνοντας το όραμά του για ένα σύγχρονο, δυτικού τύπου κράτος.

Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως διπλωμάτης στο Λονδίνο, αλλά σύντομα στράφηκε στην ενεργό πολιτική. Εξελέγη βουλευτής για πρώτη φορά στις εκλογές του 1865 και σταδιακά αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή της πολιτικής σκηνής. Διετέλεσε επτά φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας μεταξύ 1875 και 1895, ενώ μαζί με τον Θεόδωρο Δηλιγγιάνη αποτελούν το πρώτο φαινόμενο δικομματισμού στη χώρα μας.

Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις του Τρικούπη υπήρξε η καθιέρωση της λεγόμενης «Αρχής της Δεδηλωμένης». Το 1874, με το περίφημο άρθρο του «Τις πταίει;», άσκησε δριμεία κριτική στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ της Ελλάδας για τις αυθαίρετες παρεμβάσεις του στην πολιτική ζωή. Η παρέμβαση αυτή οδήγησε το 1875 στην καθιέρωση της αρχής ότι η κυβέρνηση πρέπει να έχει την εμπιστοσύνη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Η αρχή αυτή αποτέλεσε θεμέλιο του ελληνικού κοινοβουλευτικού συστήματος και ισχύει μέχρι σήμερα.

Ο Τρικούπης υπήρξε οραματιστής ενός σύγχρονου κράτους με ισχυρές υποδομές και αποτελεσματική διοίκηση. Πίστευε ότι η ανάπτυξη της Ελλάδας περνούσε μέσα από τη δημιουργία συγκοινωνιακών δικτύων, την ενίσχυση της οικονομίας, την οργάνωση της δημόσιας διοίκησης και τη δημοσιονομική πειθαρχία. Στο πλαίσιο αυτό, προώθησε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα δημοσίων έργων που άλλαξε την εικόνα της χώρας.

Η πολιτική του Τρικούπη συνδέθηκε με σημαντικά έργα υποδομής που έθεσαν τις βάσεις για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας: Η διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου, ένα έργο διεθνούς σημασίας που συνέδεσε το Αιγαίο με το Ιόνιο.

Η ανάπτυξη του σιδηροδρομικού δικτύου, που συνέβαλε στην ενοποίηση της ελληνικής επικράτειας και στην ταχύτερη μεταφορά των προϊόντων, παράγοντας που βοήθησε σημαντικά το εμπόριο της χώρας μας. Η βελτίωση των λιμανιών, κυρίως στον Πειραιά. Η κατασκευή δρόμων και γεφυρών που διευκόλυναν  τις μετακινήσεις.

Τα έργα αυτά, αν και επιβάρυναν σημαντικά τα δημόσια οικονομικά, αποτέλεσαν κρίσιμες επενδύσεις για το μέλλον της χώρας. Η φιλοδοξία του Τρικούπη να μεταμορφώσει την Ελλάδα είχε υψηλό οικονομικό κόστος. Η χρηματοδότηση των έργων βασίστηκε σε εξωτερικό δανεισμό, γεγονός που αύξησε δραματικά το δημόσιο χρέος. Το 1893, ο Τρικούπης αναγκάστηκε να ανακοινώσει στη Βουλή τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν». Η χρεοκοπία αυτή σηματοδότησε την αποτυχία της οικονομικής του πολιτικής, αλλά και τα όρια των δυνατοτήτων ενός μικρού κράτους που προσπαθούσε να εκσυγχρονιστεί ταχύτατα.

Παρά την οικονομική κατάρρευση, η συμβολή του Τρικούπη υπήρξε καθοριστική: Εδραίωσε τον κοινοβουλευτισμό, προώθησε τον διοικητικό εκσυγχρονισμό, δημιούργησε βασικές υποδομές και καθιέρωσε μια πιο υπεύθυνη πολιτική κουλτούρα

Η αντιπαράθεσή του με τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη αποτύπωσε τη σύγκρουση ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και τον λαϊκισμό, μια σύγκρουση που διατρέχει διαχρονικά την ελληνική πολιτική ζωή. Ο Τρικούπης πέθανε το 1896 στις Κάννες, μακριά από την πατρίδα του. Λίγο πριν τον θάνατό του είχε χάσει την πολιτική του επιρροή, ωστόσο η ιστορία τον δικαίωσε ως έναν από τους σημαντικότερους μεταρρυθμιστές της Ελλάδας.

Ο Χαρίλαος Τρικούπης υπήρξε μια σύνθετη προσωπικότητα: οραματιστής αλλά και ρεαλιστής, μεταρρυθμιστής αλλά και πολιτικός που βρέθηκε αντιμέτωπος με τις σκληρές οικονομικές πραγματικότητες. Το έργο του δεν μπορεί να κριθεί μονοδιάστατα. Αντίθετα, αποτελεί παράδειγμα της διαρκούς προσπάθειας για πρόοδο σε ένα κράτος που αναζητούσε τη θέση του στον σύγχρονο κόσμο.

Η Ελλάδα του σήμερα φέρει ακόμη τα ίχνη των επιλογών του —τόσο των επιτυχιών όσο και των αποτυχιών του.