Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με βαθιά πολιτική κρίση. Οι κυβερνήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη, τα στρατιωτικά κινήματα ήταν συχνά και οι πληγές του Εθνικού Διχασμού παρέμεναν ανοιχτές. Η δίκη και η εκτέλεση των «Έξι», η ανακήρυξη της Δημοκρατίας, η δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου, η επάνοδος του Βενιζέλου, τα αποτυχημένα κινήματα και τελικά η παλινόρθωση της μοναρχίας το 1935 δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου η πολιτική ομαλότητα έμοιαζε άπιαστο όνειρο. Παράλληλα, η διεθνής οικονομική κρίση του 1929 επηρέασε σοβαρά και την Ελλάδα. 

Η ανεργία, η φτώχεια και οι εργατικές κινητοποιήσεις ενίσχυσαν τους φόβους για κοινωνική αναταραχή, ενώ στην Ευρώπη ο φασισμός του Μουσολίνι και ο ναζισμός του Χίτλερ προέβαλλαν το αυταρχικό κράτος ως δήθεν αποτελεσματική λύση απέναντι στην κρίση. Μέσα σε αυτό το κλίμα αναδείχθηκε ο Ιωάννης Μεταξάς. Αξιωματικός με σημαντική στρατιωτική εμπειρία και πολιτικός με βαθιά γνώση του κρατικού μηχανισμού, διέκρινε την αδυναμία του κοινοβουλευτικού συστήματος να παράγει σταθερές κυβερνήσεις. Οι εκλογές του 1936 δεν έδωσαν αυτοδυναμία σε κανένα κόμμα και, μετά τον θάνατο του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Δεμερτζή, ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ ανέθεσε την πρωθυπουργία στον Μεταξά. 

Στις 4 Αυγούστου 1936, επικαλούμενος τον κίνδυνο κομμουνιστικής εξέγερσης και γενικευμένης αναρχίας, ανέστειλε τη λειτουργία της Βουλής, κατήργησε βασικά συνταγματικά δικαιώματα και εγκαθίδρυσε δικτατορικό καθεστώς. Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου δανείστηκε πολλά στοιχεία από τα φασιστικά καθεστώτα της εποχής, χωρίς όμως να ταυτιστεί πλήρως με αυτά. Δεν δημιουργήθηκε ποτέ ένα μαζικό κυβερνών κόμμα αντίστοιχο του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος στη Γερμανία ή του Φασιστικού Κόμματος στην Ιταλία. Το καθεστώς στηριζόταν κυρίως στον ίδιο τον Μεταξά, στη μοναρχία και στον κρατικό μηχανισμό.

Κεντρικός πυλώνας της ιδεολογίας του υπήρξε ο λεγόμενος «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός», που συνέδεε την αρχαία Ελλάδα, το Βυζάντιο και το σύγχρονο ελληνικό κράτος, προβάλλοντας την ελληνοχριστιανική παράδοση και την πειθαρχία ως θεμελιώδεις αξίες. Παράλληλα επιβλήθηκε αυστηρή λογοκρισία, καταργήθηκαν τα πολιτικά κόμματα, χιλιάδες πολιτικοί αντίπαλοι εξορίστηκαν ή φυλακίστηκαν, ενώ ιδιαίτερα σκληρή υπήρξε η καταστολή εναντίον των κομμουνιστών, υπό την καθοδήγηση του υπουργού Δημόσιας Ασφάλειας Κωνσταντίνου Μανιαδάκη. 

Ιδιαίτερη σημασία απέκτησε και η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ), μέσω της οποίας το καθεστώς επιδίωξε να διαμορφώσει μια νέα γενιά πολιτών πιστών στις αρχές του. Η νεολαία εκπαιδευόταν σε στρατιωτική πειθαρχία, εθνικιστικά ιδεώδη και απόλυτη αφοσίωση στην πατρίδα και τον ηγέτη. Την ίδια στιγμή όμως, η κυβέρνηση προχώρησε και σε σημαντικές κοινωνικές παρεμβάσεις. Ενίσχυσε το οκτάωρο, προώθησε τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας, εφάρμοσε την υποχρεωτική διαιτησία στις εργατικές διαφορές, στήριξε το ΙΚΑ και προχώρησε σε ρυθμίσεις αγροτικών χρεών. Τα μέτρα αυτά βελτίωσαν σε ορισμένες περιπτώσεις τις συνθήκες ζωής, αλλά αποτέλεσαν ταυτόχρονα μηχανισμό κρατικού ελέγχου και περιορισμού των κοινωνικών αντιδράσεων. Σημαντική ήταν επίσης η στρατιωτική προετοιμασία της χώρας. Η κατασκευή της Γραμμής Μεταξά στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, ο εκσυγχρονισμός του στρατού και η προμήθεια πολεμικού υλικού αποδείχθηκαν καθοριστικά λίγα χρόνια αργότερα, όταν η Ελλάδα αντιμετώπισε την ιταλική εισβολή.

Το όνομα του Μεταξά συνδέθηκε οριστικά με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου. Η στάση αυτή ενίσχυσε το κύρος του στην ελληνική κοινωνία και τον κατέστησε μία από τις πιο σύνθετες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ωστόσο, η στρατιωτική του επιλογή απέναντι στον φασισμό δεν αναιρεί τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος που είχε οικοδομήσει στο εσωτερικό της χώρας.

Η ιστορία της 4ης Αυγούστου υπενθυμίζει ότι οι δημοκρατίες δεν κινδυνεύουν μόνο από όσους επιδιώκουν να τις ανατρέψουν, αλλά και από την απογοήτευση των ίδιων των πολιτών απέναντι στους θεσμούς. Όταν η πολιτική αστάθεια, η οικονομική ανασφάλεια και η κοινωνική πόλωση κυριαρχούν, οι αυταρχικές λύσεις συχνά εμφανίζονται ως εύκολη διέξοδος. Η ιστορική εμπειρία, όμως, αποδεικνύει ότι η ασφάλεια χωρίς ελευθερία έχει βαρύ τίμημα. Η δημοκρατία παραμένει απαιτητική, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί το ισχυρότερο ανάχωμα απέναντι στον αυταρχισμό, ιδιαίτερα σε εποχές κρίσεων και αβεβαιότητας.