Το 1081 οι Νορμανδοί με αρχηγό τους τον Βοημούνδο οχυρώνονται στην περιοχή των Ιωαννίνων. Πληροφορίες για την οχύρωση και τα γεγονότα, αντλούμε από την βυζαντινή πριγκήπισσα Άννα Κομνηνή, κόρη του αυτοκράτορα Αλεξίου Β’, από το έργο της Αλεξιάς. Είναι η μόνη πηγή στην οποία συναντούμε τέτοιες πληροφορίες.

* * * 

Το 1204 οι Σταυροφόροι καταλαμβάνουν την Κωνσταντινούπολη, τα απέραντα εδάφη της Αυτοκρατορίας μοιράζονται και στην Ήπειρο «προβάλλει μια μικρή βυζαντινή επικράτεια, γνωστή μετέπειτα ως Δεσποτάτο της Ηπείρου».

Εδώ καταφεύγουν πρόσφυγες κάποιοι βυζαντινοί, κλάδοι επισήμων και ισχυρών οικογενειών, τους οποίους ο Κομνηνοδούκας Μιχαήλ Α’ Ηπείρου (1205-1215) «προσεκάθισεν» δηλ. εγκατέστησε στο «Κάστρον των Ιωαννίνων». Αυτοί εδραιώνονται (Φιλανθρωπηνοί, Στρατηγόπουλοι, Μελισσηνοί, κ.ά.) και από αυτόν τον πυρήνα των «καστρινών» αναδεικνύεται το «Κάστρο σε αυτόνομο Δεσποτάτο των Ιωαννίνων», γράφει ο αείμνηστος Λέανδρος Βρανούσης.

* * * 

Τα Ιωάννινα εξελίσσονται σε «άστυ», πόλη μεγάλη, οχυρωμένη, πλούσια, πολυάνθρωπη «μεμέστωται οικητόρων», σύμφωνα με το Χρυσόβουλλο του 1319. Η Εκκλησία των Ιωαννίνων προάγεται σε μητρόπολη (1285) και με το δεύτερο Χρυσόβουλλο (1321) διατηρεί όλα όσα κατέχει.

* * * 

Το 1430 τα Ιωάννινα υποτάσσονται στους Οθωμανούς. Οι ισχυροί και πλούσιοι Γιαννιώτες, οι «Καστρινοί Ιωαννινιώται», εξασφαλίζουν ειδικά προνόμια, τα γνωστά ως «Ορισμός Σινάν πασά».

Το 1564 υπάρχουν στα Γιάννινα 35 μαχαλάδες (=συνοικίες ή χριστιανικές ενορίες) χριστιανών και 1 μαχαλάς μουσουλμάνων.

* * * 

Το 1611 αποτελεί σταθμό στην ιστορία των Ιωαννίνων, με το ατυχές κίνημα του επισκόπου Τρίκκης Διονυσίου του Φιλοσόφου (Σκυλόσοφος, κατά τους εχθρούς του). Τα αντίποινα των Τούρκων ήταν σκληρά. Οι Γιαννιώτες στερήθηκαν τα προνόμια. Ακολούθησε έξωση των χριστιανών από το Κάστρο και δεν έμεινε τίποτε από την εντός των τειχών βυζαντινή πόλη. Οι παλιοί Γιαννιώτες άρχοντες «βολεύτηκαν στη φτωχογειτονιά των βυρσοδεψείων». Πολλοί πήραν τον δρόμο της ξενιτιάς. Σιγά - σιγά άρχιζε να κτίζεται η πόλη έξω από το Κάστρο.

* * * 

Το 1670 επισκέπτεται την Ήπειρο ο Τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή, ο οποίος βρίσκει τα Γιάννινα πόλη μεγάλη και σε μεγάλη ακμή. Έχουν, γράφει, 4.000 σπίτια (άρα 4.000 Χ 5 = 20.000 κατοίκους). Στο Κάστρο κατοικούν μόνο μουσουλμάνοι (χωρισμένοι σε 4 συνοικίες) και οι αρχές της πόλης και του σαντζουκίου (=του νομού). Τα σπίτια τους είναι καλοφτιαγμένα, με ανώγεια κ.λ.π. Αξιοθαύμαστα θεωρεί τα δυο Τζαμιά του Κάστρου, το Φετιχέ και του Ασλάν.

Η πόλη, γράφει, έχει 37 συνοικίες. Υπάρχουν πολλά χάνια και δημόσιοι λουτρώνες (χαμάμ). Η αγορά έχει 1.900 μαγαζιά, ωραία τα πιο πολλά. Αναφέρει ιδιαίτερα τα ραφεία και τα χρυσοχοεία. Τακτικά, γράφει, έρχονται στα Γιάννινα επισκέπτες από τα παράλια του Ιονίου και της Αδριατικής, κυρίως έμποροι μεταξωτών και άλλων εμπορευμάτων. Περιγράφει επίσης ο Εβλιά την αρχοντική αμφίεση των κατοίκων, Τούρκων και Χριστιανών, ανδρών και γυναικών, από βαρύτιμα υφάσματα και γουναρικά.

* * * 

Στα τέλη του 17ου αι. τα Γιάννινα είναι πόλη πολυάνθρωπη και αξιόλογο εμπορικό κέντρο, όπως τα περιγράφουν ξένοι επισκέπτες και είναι γι’ αυτούς μία πόλη «τόσο μεγάλη όσο σχεδόν και η Μασσαλία». Εισαγωγικό, εξαγωγικό και διαμετακομιστικό εμπόριο, διακινεί κάθε λογής εμπορεύματα και προϊόντα.

Απόδημοι Γιαννιώτες βρίσκονται από πολύ παλαιά εγκατεστημένοι στη Βενετία και σε άλλες ιταλικές πόλεις (Αγκόνα, Λιβόρνο, Νεάπολη, κ.ά.). Από πολύ παλαιά επίσης ταξιδεύουν και εγκαθίστανται στην Κωνσταντινούπολη και στις Παραδουνάβιες χώρες. Από εκεί ανεβαίνουν στη νότια Ρωσία και την Μόσχα. Γύρω στα 1700 ανοίγουν οι δρόμοι, μέσω Σερβίας, προς την Βιέννη και την Βουδαπέστη.

Οι Γιαννιώτες της Βενετίας προίκισαν την γενέτειρά τους με τα πρώτα κληροδοτήματα. Ίδρυσαν σχολεία και μισθοδοτούσαν δασκάλους. Το πρώτο ελληνικής ιδιοκτησίας τυπογραφείο στην Βενετία ίδρυσε ο Γιαννιώτης Νικόλαος Γλυκύς το 1670. 

Λειτούργησε για 2 περίπου αιώνες και χάρισε στο υπόδουλο Γένος 1.200 περίπου εκδόσεις και περισσότερα από 150.000 αντίτυπα βιβλίων! Ακολούθησαν και άλλοι Γιαννιώτες με τυπογραφεία στη Βενετία.

Τα «Σκόρπια Λόγια», από το 2009, συνεχίζουν «Κάθε Τρίτη ανά δεκαπενθήμερο»…