Κεντρικός στόχος της πρώτης κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ ήταν η αναδιάρθρωση του κράτους με γνώμονα την κοινωνική ισότητα. Επιχείρησε να ενσωματώσει κοινωνικές ομάδες που θεωρούσαν ότι είχαν αποκλειστεί από την πολιτική και οικονομική ζωή της χώρας, όπως οι αγρότες, οι εργαζόμενοι, οι γυναίκες και οι πολιτικοί πρόσφυγες του Εμφυλίου. Η σημαντικότερη ίσως μεταρρύθμιση υπήρξε η δημιουργία του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ) το 1983 από τον Γεώργιο Γεννηματά. 

Η ίδρυση νέων νοσοκομείων, η στελέχωση των δημόσιων δομών υγείας και η ανάπτυξη των Κέντρων Υγείας στην περιφέρεια άλλαξαν ουσιαστικά τον χάρτη της δημόσιας περίθαλψης. Παράλληλα, σημαντικές ήταν οι μεταρρυθμίσεις στο οικογενειακό δίκαιο. Καταργήθηκε η προίκα, καθιερώθηκε η ισότητα των δύο φύλων στον γάμο, θεσπίστηκε ο πολιτικός γάμος και ενισχύθηκαν τα δικαιώματα των γυναικών. Οι αλλαγές αυτές σηματοδότησαν τη μετάβαση της ελληνικής κοινωνίας σε ένα περισσότερο σύγχρονο και ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο. Ιδιαίτερη σημασία είχε και η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. 

Η οικονομική πολιτική του ΠΑΣΟΚ κινήθηκε σε δύο διακριτές φάσεις. Κατά την πρώτη περίοδο (1981-1985), δόθηκε έμφαση στην αναδιανομή του εισοδήματος και στην ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης των εργαζομένων. Οι μισθοί και οι συντάξεις αυξήθηκαν σημαντικά, ενισχύθηκαν οι κοινωνικές παροχές και επεκτάθηκε το κοινωνικό κράτος. Η πολιτική αυτή είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μεγάλου μέρους της κοινωνίας, αλλά συνοδεύτηκε από αύξηση των δημοσίων δαπανών, υψηλό πληθωρισμό και σημαντική διόγκωση του δημόσιου χρέους. Η κρατική παρέμβαση στην οικονομία ενισχύθηκε μέσω κρατικοποιήσεων προβληματικών επιχειρήσεων και διεύρυνσης του δημόσιου τομέα. 

Από το 1985 και μετά, υπό την πίεση των δημοσιονομικών προβλημάτων και των ευρωπαϊκών δεσμεύσεων, η κυβέρνηση προχώρησε στο πρόγραμμα οικονομικής σταθεροποίησης με υπουργό Εθνικής Οικονομίας τον Κώστα Σημίτη. Περιλάμβανε περιοριστική εισοδηματική πολιτική, συγκράτηση μισθολογικών αυξήσεων και προσπάθεια μείωσης των ελλειμμάτων. Η αλλαγή αυτή προκάλεσε αντιδράσεις τόσο στο εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ όσο και στα συνδικάτα, τα οποία αποτελούσαν την κοινωνική βάση του κόμματος. 

Η εξωτερική πολιτική του Ανδρέα Παπανδρέου αποτέλεσε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της διακυβέρνησής του. Το ΠΑΣΟΚ εξελέγη με συνθήματα όπως «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο», εκφράζοντας έντονο αντιιμπεριαλιστικό λόγο και επιφυλάξεις απέναντι στους δυτικούς οργανισμούς. Ωστόσο, μετά την ανάληψη της εξουσίας, η πολιτική του κόμματος υπήρξε περισσότερο πραγματιστική. Η Ελλάδα παρέμεινε τόσο στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα όσο και στο ΝΑΤΟ, επιδιώκοντας παράλληλα μεγαλύτερη αυτονομία στις διεθνείς σχέσεις της.

Στον χώρο της εκπαίδευσης πραγματοποιήθηκαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Η κυβέρνηση προχώρησε στον εκδημοκρατισμό της διοίκησης των πανεπιστημίων, ενίσχυσε τη συμμετοχή των φοιτητών στη διοίκηση των ΑΕΙ και προώθησε αλλαγές στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ταυτόχρονα, αυξήθηκαν οι δημόσιες δαπάνες για την παιδεία, ενώ επεκτάθηκαν οι δυνατότητες πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση για ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Αν και αρκετές από τις μεταρρυθμίσεις προκάλεσαν αντιδράσεις, διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό το εκπαιδευτικό σύστημα των επόμενων δεκαετιών.

Το ΠΑΣΟΚ επιδίωξε παράλληλα να μετατρέψει το κράτος σε βασικό εργαλείο κοινωνικής πολιτικής. Επεκτάθηκε ο δημόσιος τομέας, δημιουργήθηκαν νέοι οργανισμοί και αυξήθηκαν οι προσλήψεις στο Δημόσιο. Η επιλογή αυτή είχε διττό αποτέλεσμα. Από τη μία πλευρά, συνέβαλε στη μείωση της ανεργίας και στη διεύρυνση των κοινωνικών υπηρεσιών. Από την άλλη, ενίσχυσε το φαινόμενο του κομματικού κράτους, καθώς η στελέχωση πολλών δημόσιων υπηρεσιών συνδέθηκε με κομματικά κριτήρια, γεγονός που αποτέλεσε αντικείμενο έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης.

Το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1980 σημαδεύτηκε από πολιτικές εντάσεις. Η υπόθεση Κοσκωτά κυριάρχησε στην επικαιρότητα, οδηγώντας σε σοβαρή κρίση αξιοπιστίας της κυβέρνησης. Οι καταγγελίες για διαφθορά, η παραπομπή πολιτικών προσώπων και η παρατεταμένη πολιτική σύγκρουση δημιούργησαν κλίμα έντονης πόλωσης. Παράλληλα, η επιδείνωση των οικονομικών δεικτών και η κόπωση από την πολυετή διακυβέρνηση επηρέασαν την κοινωνική αποδοχή του ΠΑΣΟΚ. Οι εκλογές του 1989 εγκαινίασαν μια περίοδο πολιτικής αστάθειας και διαδοχικών κυβερνήσεων συνεργασίας.

* * * 

Η περίοδος 1981 - 89 εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονου επιστημονικού και πολιτικού διαλόγου. Οι υποστηρικτές του ΠΑΣΟΚ υπογραμμίζουν ότι η κυβέρνηση Παπανδρέου ολοκλήρωσε ουσιαστικά τη Μεταπολίτευση, διεύρυνε τα κοινωνικά δικαιώματα, εκσυγχρόνισε σημαντικούς θεσμούς και ενίσχυσε τη συμμετοχή ευρύτερων κοινωνικών ομάδων στη δημόσια ζωή.

Οι επικριτές της αντίθετα, επισημαίνουν ότι η υπερβολική αύξηση των δημόσιων δαπανών, η διόγκωση του δημόσιου χρέους, η ανάπτυξη πελατειακών σχέσεων και η κομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης δημιούργησαν διαρθρωτικά προβλήματα που επηρέασαν την ελληνική οικονομία και το πολιτικό σύστημα για πολλά χρόνια.

Η ιστορική πραγματικότητα βρίσκεται πιθανότατα ανάμεσα στις δύο αυτές προσεγγίσεις. Το ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1980 διαμόρφωσε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και πολιτών, εισήγαγε σημαντικές μεταρρυθμίσεις και άλλαξε τον τρόπο λειτουργίας της ελληνικής δημοκρατίας. Ταυτόχρονα όμως, δεν κατόρθωσε να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις δημοσιονομικές ανισορροπίες ούτε να περιορίσει τις παθογένειες του πελατειακού κράτους.