Η πρωτοβουλία αυτή επρόκειτο να οδηγήσει στη συγκρότηση των Ελληνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών (Ε.Ο.Ε.Α.) και να καταστήσει τον Ε.Δ.Ε.Σ. μία από τις σημαντικότερες αντιστασιακές οργανώσεις της περιόδου.

Η γενιά του 1940 είχε ήδη βιώσει την εποποιία του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και της γερμανικής εισβολής (1940–1941). Παρά την κατάληψη της χώρας και την επιβολή της τριπλής κατοχής από τις δυνάμεις της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας, ο ελληνικός αγώνας δεν έπαυσε. Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, υπό τον Βασιλέα Γεώργιο Β΄ και τον πρωθυπουργό Εμμανουήλ Τσουδερό, εγκαταστάθηκε στη Μέση Ανατολή, όπου ανασυγκροτήθηκαν οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις και συνέχισαν να μάχονται στο πλευρό των Συμμάχων. Την ίδια στιγμή, στην κατεχόμενη Ελλάδα άρχισαν να συγκροτούνται οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις, οι οποίες ανέλαβαν την οργάνωση του ένοπλου και του πολιτικού αγώνα κατά των δυνάμεων κατοχής.

Ο Ναπολέων Ζέρβας, γεννήθηκε το 1891 με καταγωγή από το Σούλι, είχε διακριθεί στους Βαλκανικούς Πολέμους και στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Αρχικά, η πολιτική του διαδρομή συνδέθηκε στενά με το βενιζελικό στρατόπεδο και η συμμετοχή του στα στρατιωτικά κινήματα του Μεσοπολέμου οδήγησε στην απόταξή του μετά το κίνημα του 1935. Παρά τις πολιτικές αυτές περιπέτειες, με την έναρξη της Κατοχής έθεσε ως προτεραιότητα την οργάνωση ένοπλου αγώνα κατά των κατακτητών.

Το 1941 είχε ήδη συγκροτηθεί στην Αθήνα ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (Ε.Δ.Ε.Σ.). Στα πρώτα προγραμματικά του κείμενα διατύπωνε δημοκρατικές και αντιμοναρχικές θέσεις, όμως η γερμανική κατοχή μετέβαλε τις προτεραιότητες. Η απελευθέρωση της χώρας αποτέλεσε πλέον τον άμεσο στόχο της οργάνωσης.

Οι εξελίξεις στη βόρεια Αφρική συνέβαλαν καθοριστικά στην απόφαση των Συμμάχων να ενισχύσουν την ελληνική αντίσταση. Το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής επιδίωκε τη δημιουργία ανταρτικών σωμάτων που θα υποχρέωναν τις δυνάμεις του Άξονα να διατηρούν σημαντικές μονάδες στα Βαλκάνια. Μέσω της αντιστασιακής οργάνωσης «Προμηθέας», ο Ζέρβας ήρθε σε επαφή με τους Βρετανούς, οι οποίοι του παρείχαν οικονομική ενίσχυση και οδηγίες για τη συγκρότηση ένοπλου σώματος.

Την  23η  Ιουλίου 1942,  ξεκίνησε μαζί με τους Κομνηνό Πυρομάγλου, Μιχαήλ Μυριδάκη, Παντελή Κωστάκη, Ιωάννη Παπαδάκη και Ηρακλή Πετιμεζά για τα βουνά της Ηπείρου και του Βάλτου. Η πρώτη εγκατάσταση στην περιοχή του Βάλτου δεν υπήρξε επιτυχής, καθώς οι τοπικοί πρόκριτοι φοβήθηκαν τα αντίποινα των ιταλικών αρχών κατοχής. Λίγο αργότερα όμως, στη Μεγαλόχαρη Άρτας, ο Ζέρβας βρήκε ευνοϊκότερες συνθήκες και άρχισε να οργανώνει τους πρώτους πυρήνες των Ε.Ο.Ε.Α., οι οποίοι στελεχώθηκαν κυρίως από κατοίκους της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας.

Στους επόμενους μήνες ο Ε.Δ.Ε.Σ. εξελίχθηκε σε μία από τις δύο μεγαλύτερες ένοπλες οργανώσεις της κατεχόμενης Ελλάδας. Η κορυφαία στιγμή της συνεργασίας του με το Ε.Α.Μ.-Ε.Λ.Α.Σ. υπήρξε η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, στις 25 Νοεμβρίου 1942, με τη συμμετοχή Βρετανών αξιωματικών της SOE. Η επιχείρηση απέκτησε μεγάλη συμβολική σημασία για την Ελληνική Αντίσταση, ενώ η στρατηγική της επίδραση στις επιχειρήσεις της Βόρειας Αφρικής εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.

Κατά τα επόμενα δύο χρόνια οι δυνάμεις του Ναπ. Ζέρβα πραγματοποίησαν σημαντικές επιχειρήσεις εναντίον των γερμανικών και ιταλικών στρατευμάτων, όπως η Επιχείρηση Animals (1943), η Μάχη του Μακρυνόρους (1943), η Μάχη της Νεράιδας (1943), η Επιχείρηση «Κιβωτός του Νώε» (1944) και η Μάχη της Μενίνας (1944). Δυστυχώς, από το φθινόπωρο του 1943 οι σχέσεις μεταξύ των οργανώσεων του Ε.Δ.Ε.Σ. και του Ε.Λ.Α.Σ. οδηγήθηκαν σε ένοπλες συγκρούσεις, αντανακλώντας τις διαφορετικές πολιτικές επιδιώξεις των δύο οργανώσεων για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Οι συγκρούσεις αυτές σφράγισαν μία από τις πλέον τραγικές πτυχές τα έτη της Κατοχής.

Η συμβολή των Ε.Ο.Ε.Α./ Ε.Δ.Ε.Σ. στον αντιστασιακό αγώνα αναγνωρίσθηκε μεταπολεμικά από την ελληνική πολιτεία. Με Βασιλικό Διάταγμα της 10ης Μαρτίου 1950 αναγνωρίσθηκε επίσημα η εθνική του δράση, ενώ ο Ναπολέων Ζέρβας τιμήθηκε με τον βαθμό του Στρατηγού.

Ογδόντα τέσσερα χρόνια μετά την έξοδό του στα βουνά της Ηπείρου, ο Ναπολέων Ζέρβας εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις εξέχουσες πολιτικοστρατιωτικές προσωπικότητες της περιόδου της Κατοχής. Η απόφασή του να αναλάβει ένοπλη δράση κατά των δυνάμεων κατοχής, στις 23 Ιουλίου 1942, σηματοδότησε τη συγκρότηση ενός από τους σημαντικότερους αντιστασιακούς σχηματισμούς της χώρας και συνέβαλε στην ευρύτερη συμμαχική πολεμική προσπάθεια κατά των δυνάμεων του Άξονα. 

Η δράση των Ε.Ο.Ε.Α.-Ε.Δ.Ε.Σ., όπως και των λοιπών αντιστασιακών οργανώσεων, εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής έρευνας και επιστημονικού διαλόγου. Πέραν των διαφορετικών ιστοριογραφικών προσεγγίσεων, η συμβολή των ανδρών και των γυναικών που αγωνίσθηκαν και θυσιάστηκαν για την απελευθέρωση της χώρας συνιστά αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας της Ελληνικής Αντίστασης και της συλλογικής εθνικής μνήμης.

*Ο Κωνσταντίνος Χασόγιας είναι Θεολόγος Ε.Κ.Π.Α. - φοιτητής Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας Ε.Κ.Π.Α..