Όλη την Κύπρο κι αν γυρίσεις θα βρεις αποτυπώματα αυτού του ένδοξου αγώνα. Στα βουνά του Μαχαιρά βρίσκεται το κρησφύγετο του Γρηγορίου Αυξεντίου, του Σταυραετού της ΕΟΚΑ, που θυσιάστηκε στο βωμό της λευτεριάς στις 3 Μαρτίου 1957, και έγινε, με τον ηρωικό θάνατό του, παγκόσμιο σύμβολο αγώνα και αυτοθυσίας. Δέκα ώρες κράτησε η μάχη. Οι Άγγλοι οπλισμένοι ως τα δόντια και με υπεράριθμο στρατό. Ο Γρηγόρης διατάζει τους τέσσερις συντρόφους του να φύγουν, ενώ ο ίδιος αρνείται να παραδοθεί και δίνει τη μάχη ενάντια στους κατακτητές με γενναιότητα και αυταπάρνηση. Καίγεται ζωντανός, για να γίνει σύμβολο του αγώνα και της λευτεριάς τού Κυπριακού λαού. Ο ανώνυμος Άγγλος ποιητής θα γράψει, πέντε μέρες αργότερα, τη μπαλάντα του Αυξεντίου:

«Ελάτε μέσα, ελάτε», φώναξε, 

«αν σας βαστά, εγώ είμαι εδώ:

κι ένας αν είμαι, μ’ όπλον ένα, 

μολών λαβέ, σας καρτερώ!». 

Τ’ αυτόματα, οι χειροβομβίδες τον χτυπούν,

μα καμιά δύναμη έξω δεν τον βγάνει,

το δακρυγόνο τον τυφλώνει από παντού,

τον άντρα που ποτέ δε θα πεθάνει.

«Τ' ανδρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δε λογιέται», η επιγραφή στον τοίχο του κοιμητηρίου στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας, όπου βρίσκονται θαμμένοι εννέα αγωνιστές της ΕΟΚΑ που απαγχονίστηκαν από τους Βρετανούς κατά τη διάρκεια του Απελευθερωτικού Αγώνα: Ο Μιχαήλ Καραολής και ο Ανδρέας Δημητρίου, απαγχονισμένοι την 10η Μαΐου 1956, ο Ιάκωβος Πατάτσος, ο Ανδρέας Ζάκος και ο Χαρίλαος Μιχαήλ, την 9η Αυγούστου 1956, ο Ανδρέας Παναγίδης, ο Μιχαήλ Κουτσόφτας και ο Στέλιος Μαυρομάτης, στις 21 Σεπτεμβρίου 1956 και ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης στις 14 Μαρτίου 1957. Στα Φυλακισμένα Μνήματα αναπαύονται ακόμα τέσσερις αγωνιστές της Ε.Ο.Κ.Α. οι οποίοι έπεσαν μαχόμενοι: ο Στυλιανός Λένας, ο Μάρκος Δράκος, ο Κυριάκος Μάτσης και ο θρυλικός αγωνιστής της Κύπρου, ο Γρηγόρης Αυξεντίου.

Τα Φυλακισμένα Μνήματα είναι μοναδικά παγκοσμίως. Είναι το μόνο νεκροταφείο μέσα σε φυλακή, όπου οι εκτελεσμένοι δεν δόθηκαν στις οικογένειές τους αλλά ενταφιάστηκαν εκεί, υπό αυστηρή μυστικότητα, από τους αποικιοκράτες, για να μη μετατρέπονταν οι κηδείες τους σε μαζικά συλλαλητήρια και μαχητικές διαδηλώσεις. Αποτελούν σύμβολο θυσίας και αγώνα για την ελευθερία, και τόπο προσκυνήματος για όσους τιμούν την ιστορία της Κύπρου.

Καθώς επισκέπτεσαι τα Φυλακισμένα Μνήματα θ’ αντικρύσεις έναν μικρό ταφικό χώρο, περιφραγμένο με λευκά τοιχία. Ο κάθε τάφος είναι λιτός, με σταυρό και όνομα. Θα δεις τους χώρους κράτησης δίπλα στους τάφους. Την αγχόνη, το μικρό εκτελεστικό δωμάτιο, όπου πραγματοποιήθηκαν οι απαγχονισμοί. Η αγχόνη σώζεται μέχρι σήμερα, σιωπηλή μα τόσο δυνατή σε συμβολισμό.

Σε άλλο μέρος της Κύπρου το Όμοδος βρίσκεται το κρησφύγετο των ηρώων αγωνιστών της ΕΟΚΑ και αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό μνημείο της Κυπριακής Ιστορίας. Πρόκειται για έναν υπόγειο χώρο ενσωματωμένο και καλά κρυμμένο μέσα στο χώρο του Μοναστηριού του Τίμιου Σταυρού. Εκεί βρίσκονταν κρυμμένοι αγωνιστές της ΕΟΚΑ, κυρίως κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων.

 Όλη η Κύπρος είναι μάρτυρας του ηρωικού αγώνα της ΕΟΚΑ κατά των Άγγλων αποικιοκρατών. 

Καθώς επισκέπτεσαι τα μέρη αυτά, ρίγος, συγκίνηση και υπερηφάνεια  σε καλύπτουν. Νοιώθεις συγκίνηση και υπερηφάνεια, διότι ο Κυπριακός λαός έβγαλε από τα σπλάχνα του λεβέντες παλικάρια ή όπως λέει ο λαϊκός ποιητής: 

Ο χώρος τούτος έκρυβε /

βαθιά μέσα στο χώμα, 

λεβέντες Κυπριόπουλα /

μ’ ελληνικό το χρώμα.

Όπως είναι γνωστό ο αγώνας της ΕΟΚΑ (1955-1959) θεωρείται ως η πιο λαμπρή περίοδος της ιστορίας της Κύπρου. Κατά την περίοδο αυτή ο λαός έχει φτάσει στον ψηλότερο βαθμό, που μπορεί να φτάσει ένας λαός, όσον αφορά το πνευματικό και ηθικό φρόνημα. Οι αγωνιστές της βάδιζαν στην αγχόνη με το χαμόγελο στα χείλη, τραγουδώντας εθνικά τραγούδια και ψάλλοντας θρησκευτικούς ύμνους, δίνοντας θάρρος στους συγγενείς τους και ενδυναμώνοντας το φρόνημα και την αντοχή του λαού.

Ο βασικός στόχος του αγώνα ήταν η απαλλαγή της Κύπρου από τη βρετανική αποικιακή κυριαρχία και, σύμφωνα με την τότε πολιτική επιδίωξη του ελληνοκυπριακού κινήματος, η Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. 

Δεν πραγματοποιήθηκε η Ένωση. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά σημεία. Ο αγώνας ξεκίνησε με βασικό εθνικό αίτημα την Ένωση, όμως οι Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου οδήγησαν τελικά όχι στην Ένωση με την Ελλάδα, αλλά στην ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία. 

Γι' αυτό, για τον σημερινό Κυπριακό Ελληνισμό, ο αγώνας της ΕΟΚΑ συνδέεται κυρίως με τις έννοιες της ελευθερίας, της αυτοδιάθεσης, της θυσίας και της δημιουργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης ως προς τους στόχους, τις μεθόδους και τις συνέπειές του.

Η 16η Αυγούστου 1960 είναι η ημερομηνία κατά την οποία τέθηκε επίσημα σε ισχύ η ανεξαρτησία, ενώ η 1η Οκτωβρίου καθιερώθηκε ως η ημέρα εορτασμού της ανεξαρτησίας, η Εθνική Εορτή της Κύπρου.